نقد و بررسی
نقد Cassino in Ischia | 2024
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
ستاره‌ای در جست‌وجوی جایگاه ازدست‌رفته «Cassino in Ischia» با ایده‌ای آشنا اما همچنان پربار آغاز می‌شود: ستارهٔ اکشنِ دیروز، که در سایهٔ نسل تازه‌ای از قهرمانان قرار گرفته، برای بازسازی اعتبار حرفه‌ای‌اش به ایتالیا می‌رود. نیک کاسینو در آنجا با کارگردانی ایتالیایی همراه می‌شود که خودش نیز دوران دشواری را می‌گذراند؛ حاصل، طرح ساخت فیلمی اکشن با ادعایی هنری و متفاوت است.
این چارچوب، هم امکان هجو سازوکارهای سینمای تجاری را فراهم می‌کند و هم زمینه‌ای برای داستانی دربارهٔ پیری، غرور و پذیرش دگرگونی. فیلم به‌جای آن‌که صرفاً به سقوط یک ستاره بخندد، می‌کوشد در آن فرسودگی، رگه‌ای از آسیب‌پذیری و میل به دوباره آغازکردن بیابد. کمدیِ تولیدی که از کنترل خارج می‌شود یکی از سرچشمه‌های اصلی طنز فیلم، فاصلهٔ میان جاه‌طلبی پروژه و واقعیت آشفتهٔ ساخت آن است.
گروهی که می‌خواهد اثری متفاوت و به‌یادماندنی بسازد، مدام با سوءتفاهم‌ها، محدودیت‌ها و تصمیم‌های پیش‌بینی‌ناپذیر روبه‌رو می‌شود. این کمدیِ «فیلم در دل فیلم» ظرفیت خوبی دارد: هرچه نیک و همکارانش بیشتر برای مهار وضعیت می‌کوشند، آشفتگی بیشتر شکل می‌گیرد و مرز میان برنامه‌ریزی و بداهه‌پردازی کمرنگ‌تر می‌شود.
فیلم از این موقعیت‌ها برای شوخی با مناسبات سینمای اکشن و جدیت گاه اغراق‌آمیز تولیدات هنری بهره می‌گیرد. جذابیت بخش‌هایی از آن نیز از همین تضاد برمی‌آید: قهرمانی که عادت داشته در جهان داستانی همه‌چیز را تحت کنترل بگیرد، این‌بار باید در برابر واقعیتی بایستد که نه بدل‌کاری‌هایش آن را حل می‌کنند و نه شهرت قدیمی‌اش.
« فیلم از این موقعیت‌ها برای شوخی با مناسبات سینمای اکشن و جدیت گاه اغراق‌آمیز تولیدات هنری بهره می‌گیرد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بااین‌حال، گاه شوخی‌ها به تکرار یک الگوی واحد محدود می‌مانند و به‌جای آن‌که رابطهٔ شخصیت‌ها را پیچیده‌تر کنند، صرفاً بر بی‌نظمی موقعیت تأکید می‌گذارند. نیک کاسینو و دشواریِ بازگشت نیک در مرکز فیلم، شخصیتی است که خودخواهی و آسیب‌پذیری را هم‌زمان در خود دارد. او هنوز به تصویری که از دوران اوجش ساخته دل بسته است؛ اما جهان سینما دیگر به همان اندازه مشتاق او نیست.
این شکاف میان تصور شخص از خویشتن و نگاه بیرونی، هستهٔ دراماتیک قصه را می‌سازد. غرور نیک گاهی خنده‌آور است، اما فیلم می‌کوشد آن را صرفاً عیب اخلاقی نبیند: پشت اصرارش برای بازگشت، ترس از بی‌اهمیت‌شدن و نگرانی از پایان‌یافتن دوره‌ای از زندگی نهفته است. Dominic Purcell نقش را با حضوری متناسب با این دوگانگی پیش می‌برد.
نیک نه قهرمانی بی‌نقص است و نه قربانی صرفِ تغییر زمانه؛ گاهی لجوج و خودمحور می‌شود، اما در لحظه‌هایی نیز می‌توان شکنندگی‌اش را دید. فیلم در ترسیم این کیفیت انسانی موفق‌تر از پرداخت کامل دگرگونی اوست. مسیر تغییر نیک گاه سریع طی می‌شود و برخی دریافت‌های عاطفی پیش از آن‌که فرصت رسوب پیدا کنند، به نتیجه می‌رسند.
از همین رو، شخصیت دوست‌داشتنی باقی می‌ماند، اما تحولش همیشه به اندازهٔ ظرفیت اولیهٔ داستان قانع‌کننده نیست. برخورد فرهنگی و رابطهٔ محوری رابطهٔ نیک با کارگردان ایتالیایی موتور بسیاری از موقعیت‌های کمدی است. آن‌ها از دو جهان حرفه‌ای و فرهنگی متفاوت می‌آیند و هرکدام تصور خاصی از سینما، نظم و موفقیت دارند.
« نیک کاسینو و دشواریِ بازگشت نیک در مرکز فیلم، شخصیتی است که خودخواهی و آسیب‌پذیری را هم‌زمان در خود دارد. »
شخصیت‌ها و اجرا
نیک به اعتبار و قواعد آشنای فیلم‌های پرهزینه تکیه می‌کند؛ کارگردان، در مقابل، به دنبال راهی شخصی‌تر و نامتعارف‌تر است. اختلاف آن‌ها فقط تقابل دو سلیقه نیست: هر دو در وضعیتی شکننده‌اند و هر یک می‌کوشد با اصرار بر روش خود، از ناکامی احتمالی فاصله بگیرد. فیلم گاهی از کلیشه‌های برخورد فرهنگی برای ساختن خنده استفاده می‌کند و در همین نقطه، ظرافتش کاهش می‌یابد.
سوءتفاهم‌ها وقتی بهتر عمل می‌کنند که از تفاوت واقعی شخصیت‌ها برخیزند؛ اما بعضی موقعیت‌ها بیش از اندازه به شوخی‌های آشنا دربارهٔ شیوهٔ کار و خلق‌وخوی ملی تکیه می‌کنند. در نتیجه، رابطه‌ای که می‌توانست به‌تدریج به محور احساسی اثر تبدیل شود، در برخی بخش‌ها زیر بار تکرار کمدیِ موقعیت کم‌جان می‌شود.
ایسکیا؛ پس‌زمینه‌ای گرم با حضوری محدود جزیرهٔ ایسکیا به فیلم رنگ و هوای خوشایندی می‌دهد. فضای ایتالیا، با گرما و آرامش تصویری‌اش، در برابر اضطراب نیک و شتاب ذهنی او تضادی دلپذیر ایجاد می‌کند. این محیط یادآور آن است که جهان بیرون از صنعت سرگرمی نیز جریان دارد و زندگی را نمی‌توان تنها با میزان توجه عمومی یا موفقیت یک پروژه سنجید.
از این نظر، رفتن نیک به ایتالیا صرفاً جابه‌جایی مکانی نیست؛ او را از محیطی دور می‌کند که در آن منزلت حرفه‌ای‌اش را تعریف می‌کرده است. با وجود این، لوکیشن‌ها همیشه به نیرویی فعال در روایت تبدیل نمی‌شوند. گاه زیبایی محیط بیشتر نقش پس‌زمینه‌ای تماشایی دارد تا عنصری که بر تصمیم‌ها، رابطه‌ها و دگرگونی شخصیت‌ها اثر بگذارد.
« فیلم گاهی از کلیشه‌های برخورد فرهنگی برای ساختن خنده استفاده می‌کند و در همین نقطه، ظرافتش کاهش می‌یابد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
فیلم از تقابل هالیوود و ایتالیا بهره می‌گیرد، اما این تقابل را به‌ندرت تا لایه‌های عمیق‌تر می‌برد. نتیجه، فضایی جذاب است که به اثر حال‌وهوایی دلنشین می‌بخشد، هرچند ظرفیت روایی‌اش بیش از آن چیزی است که فیلم از آن استفاده می‌کند. هجو سینما و محدودیت‌های آن ایدهٔ ساخت یک فیلم اکشن با رویکردی متفاوت، امکان بازی‌کردن با مرز میان سینمای سرگرم‌کننده و سینمای هنری را فراهم می‌آورد.
اثر از یک‌سو با عادت‌های ستاره‌محور و فرمول‌های ژانر اکشن شوخی می‌کند و از سوی دیگر، خودِ ادعاهای پرطمطراق دربارهٔ نوآوری هنری را دست‌مایهٔ طنز قرار می‌دهد. این دو سویه می‌توانستند هجوی تیزتر و منسجم‌تر بسازند؛ اما فیلم همیشه روشن نمی‌کند که دقیقاً کدام باور سینمایی را به پرسش می‌کشد.
گاهی طنز آن‌قدر سبک و مهربان است که نقدش به اشاره‌ای گذرا بدل می‌شود؛ گاهی نیز شوخی‌ها بیش از آن‌که از مشاهدهٔ دقیق صنعت سینما برخیزند، بر وضعیت‌های کمیک تکیه دارند. بااین‌همه، همین نگاه خودآگاه به فرایند تولید، به فیلم هویتی فراتر از یک قصهٔ سادهٔ بازگشت می‌دهد. «Cassino in Ischia» می‌خواهد دربارهٔ فیلم‌سازی نیز باشد، نه فقط دربارهٔ بازیگری که قصد دارد دوباره مشهور شود؛ هرچند این دو مسیر همیشه به شکلی یکپارچه به هم نمی‌پیوندند.
ضرباهنگ، احساس و اجرا ریتم اثر در بخش‌های کمدیِ تولید پرتحرک‌تر است، اما در لحظه‌های احساسی گاهی شتاب می‌گیرد. فیلم به تغییر نیک اشاره می‌کند، ولی همیشه زمان لازم را برای نشان‌دادن تدریجی آن فراهم نمی‌آورد. درامِ پشتِ شوخی‌ها—ترس از فراموش‌شدن، دشواری کنارآمدن با سن و ضرورت بازتعریف موفقیت—می‌توانست با مکث‌های بیشتر عمق بگیرد.
« فیلم از تقابل هالیوود و ایتالیا بهره می‌گیرد، اما این تقابل را به‌ندرت تا لایه‌های عمیق‌تر می‌برد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
هنگامی که فیلم از شوخی فاصله می‌گیرد و به این نگرانی‌ها نزدیک می‌شود، امکان تأثیرگذاری عاطفی‌اش آشکارتر است؛ مشکل آن است که گاه خیلی زود به لحن سبک و آشنای خود بازمی‌گردد. بازیگران نیز در حفظ انرژی این فضای دوگانه سهم دارند. Purcell به نیک نوعی سنگینی و جدیت می‌دهد که با وضعیت کمیک او تضاد می‌سازد، و بازیگران ایتالیایی فضای پیرامونش را از خشکی دور می‌کنند.
بااین‌حال، همهٔ شخصیت‌های فرعی فرصت کافی برای فراتررفتن از کارکرد روایی خود پیدا نمی‌کنند. برخی بیشتر برای پیشبرد موقعیت‌های کمیک حضور دارند تا آن‌که زندگی و خواسته‌های مستقلی بیابند. جمع‌بندی «Cassino in Ischia» کمدی‌ای گرم دربارهٔ بازیگری است که باید بپذیرد شهرت گذشته تضمینی برای فردا نیست.
شوخی‌های پشت‌صحنه، تضاد میان نیک و کارگردان ایتالیایی، و فضای دلنشین ایسکیا به فیلم جذابیت می‌بخشند؛ در سوی دیگر، تکرار بعضی شوخی‌ها، پرداخت محدود برخی رابطه‌ها و شتاب در مسیر تحول شخصیت اصلی از انسجام اثر می‌کاهند. فیلم در هجو صنعت سینما و تأمل دربارهٔ فرسودگی حرفه‌ای به ایده‌هایی قابل‌توجه می‌رسد، اما همیشه آن‌ها را با عمق و صبر کافی دنبال نمی‌کند.
حاصل، اثری سرگرم‌کننده و خوش‌قلب است که بیش از آن‌که به طنزی گزنده بدل شود، بر همدلی با آدم‌هایی تکیه می‌کند که می‌کوشند پس از ازدست‌دادن جایگاه پیشین، راه تازه‌ای برای ادامه‌دادن بیابند.
« بازیگران نیز در حفظ انرژی این فضای دوگانه سهم دارند. »
ثبت دیدگاه