وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

میان ویرانه‌های جنگ «The Innocents» ساختهٔ Anne Fontaine، در لهستانِ سال ۱۹۴۵ آغاز می‌شود؛ زمانی که پایان جنگ هنوز به معنای پایان خشونت و رنج نیست. ماتیلد، پزشک جوان صلیب سرخ فرانسه، میان وظیفهٔ پزشکی و آشفتگی انسانیِ پس از جنگ کار می‌کند. درخواست کمک یک راهبه او را به صومعه‌ای می‌کشاند که چند زنِ ساکن آن، در پی تجاوز سربازان، باردار شده‌اند.

فیلم همین موقعیت را نه به‌عنوان معمایی برای حل‌کردن، بلکه به‌مثابه بحرانی اخلاقی، جسمانی و روحانی پیش می‌برد: زنانی که باید با پیامد خشونتی روبه‌رو شوند که انتخابش نکرده‌اند و در عین حال در چارچوب قواعد سخت‌گیرانهٔ صومعه راهی برای زیستن بجویند. فیلم بر پایهٔ رویدادهایی واقعی شکل گرفته و پشتوانهٔ آن، تجربهٔ پزشکی فرانسوی در لهستانِ پس از جنگ بوده است؛ بااین‌حال، اثر بیش از آن‌که بازسازی تاریخیِ پرجزئیات باشد، بر تجربهٔ محدود و نزدیک شخصیت‌ها تمرکز می‌کند.

این محدودیت به فیلم کمک می‌کند از چشم‌اندازهای کلان و شعارهای آماده فاصله بگیرد و نشان دهد جنگ چگونه در بدن‌ها، روابط و باورهای شخصی ادامه می‌یابد. صومعه؛ پناهگاه و قفس صومعه در فیلم مکانی دوگانه است. از یک سو، دیوارهای سنگی، نظم روزانه و آیین‌های مذهبی پناهگاهی در برابر آشوب بیرون فراهم می‌کنند؛ از سوی دیگر، همین نظم می‌تواند به سکوت، انکار و پنهان‌کاری بدل شود.

بحران راهبه‌ها فقط جسمانی نیست: بارداری‌های ناخواسته، باورهایی را نیز که تا آن زمان به زندگی‌شان معنا می‌داده‌اند، به لرزه می‌اندازد. پرسش دردناک این است که چگونه می‌توان در جهانی که چنین بی‌رحمی‌ای را روا داشته، همچنان به خیر، عدالت یا مشیت الهی ایمان داشت. فیلم در داوری دربارهٔ ایمان شتاب نمی‌کند.

« ماتیلد، پزشک جوان صلیب سرخ فرانسه، میان وظیفهٔ پزشکی و آشفتگی انسانیِ پس از جنگ کار می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

باور دینی را نه صرفاً پناهی ساده و بی‌نقص می‌نمایاند و نه علت همهٔ رنج‌ها. برای برخی از زنان، ایمان نیرویی برای دوام‌آوردن است؛ برای برخی دیگر، در لحظهٔ بحران به پرسشی بی‌پاسخ تبدیل می‌شود. در همین حال، مرجعیت صومعه نیز گاه به جای شنیدن صدای رنج‌دیدگان، درگیر حفظ آبرو و خاموش‌کردن نشانه‌های بحران است.

تنش میان مراقبت و کنترل، به داستان عمقی فراتر از یک موقعیت پزشکی می‌بخشد. ماتیلد و برخورد دو جهان ماتیلد در آغاز، زنی عمل‌گرا و سکولار به نظر می‌رسد؛ پزشکی که زبانش تشخیص، درمان و اقدام فوری است. ورود او به صومعه برخورد دو شیوهٔ فهم جهان را شکل می‌دهد: نگاه علمی و جسمانی او در برابر دستگاهی از مناسک، اطاعت و اعتقاد.

بااین‌همه، فیلم این تقابل را به جدالی ساده میان عقل و ایمان تبدیل نمی‌کند. ماتیلد قرار نیست با یک سخنرانی راهبه‌ها را نجات دهد، و زنان نیز صرفاً نمایندگان یک نهاد مذهبی نیستند. هرکدام ترس، خواسته و واکنش خاص خود را دارند. اهمیت ماتیلد در این است که حضورش امکانِ عمل و همدلی را فراهم می‌آورد.

او برای کمک‌کردن نیاز ندارد تجربهٔ زیستهٔ زنان را کاملاً درک کند یا از باورهایشان پیروی کند. همین فاصله، گاه به او امکان می‌دهد پرسش‌هایی را مطرح کند که در فضای بستهٔ صومعه گفتنشان دشوار است. در مقابل، مواجهه با رنج زنان و پیوندهای میانشان نیز نگاه او را از بی‌اعتناییِ حرفه‌ای دور می‌کند.

« باور دینی را نه صرفاً پناهی ساده و بی‌نقص می‌نمایاند و نه علت همهٔ رنج‌ها. »

شخصیت‌ها و اجرا

رابطهٔ میان پزشک و راهبه‌ها، در بهترین لحظه‌های فیلم، نه درس‌دادن یک طرف به طرف دیگر، بلکه نوعی شناخت تدریجی و متقابل است. بازی‌ها و شخصیت‌پردازی بازی Lou de Laâge در نقش ماتیلد، بر خویشتن‌داری استوار است. او شخصیتش را با تغییرهای ظریف در نگاه و حالت چهره پیش می‌برد؛ گویی پزشک جوان می‌کوشد احساساتش را زیر انضباط حرفه‌ای نگه دارد، اما موقعیت مدام این فاصله را دشوارتر می‌کند.

Agata Buzek و Agata Kulesza نیز دو روی متفاوت زندگی صومعه را مجسم می‌کنند: یکی با شکنندگی و تردیدهایی که کم‌کم آشکار می‌شوند، دیگری با اقتدار و محاسبه‌گریِ زنی که می‌کوشد نظمی را حفظ کند، حتی وقتی آن نظم دیگر پاسخ‌گوی وضعیت نیست. نکتهٔ مهم آن است که زنان به یک واکنش واحد فروکاسته نمی‌شوند.

رنج مشترک، تفاوت‌های فردی را از میان نمی‌برد: ترس، خشم، شرم، دلبستگی یا میل به استقلال در هر شخصیت صورتی دیگر پیدا می‌کند. همین تنوع مانع می‌شود فیلم از زنان صرفاً نمادهایی برای اثبات یک ایده بسازد. بازی‌ها نیز به جای نمایش‌های پرخروش، غالباً بر مکث و سکوت تکیه دارند. در نتیجه، بخشی از تأثیر صحنه‌ها از آنچه گفته نمی‌شود می‌آید؛ از نگاه‌هایی که میان زنان ردوبدل می‌شود یا از فاصله‌ای که میان یک پاسخ رسمی و حقیقت پنهان باقی می‌ماند.

تصویر، صدا و سرمای فضا فضاسازی فیلم یکی از دستاوردهای اصلی آن است. جنگ کمتر در قالب صحنه‌های گستردهٔ نبرد دیده می‌شود؛ حضورش در سرما، راه‌های دشوار، فقر امکانات و احساس ناامنیِ دائمی رسوخ کرده است. برف و فضای کم‌نور، جهان بیرون را بی‌پناه و سخت جلوه می‌دهند، درحالی‌که فضای داخلی صومعه با دیوارهای سنگی و نظم آیینی، هم آرامش دارد و هم سنگینی.

« بازی‌ها و شخصیت‌پردازی بازی Lou de Laâge در نقش ماتیلد، بر خویشتن‌داری استوار است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلم از این تضاد برای ساختن تعلیقی کم‌صدا بهره می‌برد: هر بار که در بسته می‌شود، پرسش این است که آیا پناهی فراهم شده یا حقیقتی دوباره به حبس درآمده است. دوربین و موسیقی نیز از اغراق فاصله می‌گیرند. روایت به‌جای آن‌که مدام شدت عاطفی را به رخ بکشد، به جزئیات و سکون فرصت می‌دهد. این خویشتن‌داری با موضوع فیلم تناسب دارد؛ زیرا بخشی از وحشت ماجرا در روزمره‌شدن آن است، در اینکه شخصیت‌ها باید با وجود مصیبت همچنان غذا آماده کنند، درمان کنند و تصمیم بگیرند.

البته همین ضرباهنگ آرام در برخی بخش‌ها به کندی می‌گراید. تکرار موقعیت‌ها و مکث‌های طولانی گاه از نیروی پیش‌برندهٔ روایت می‌کاهد و ممکن است تماشاگر را از درگیری عاطفی دور کند. مهربانی در دل خشونت خشونت در «The Innocents» فقط به واقعهٔ تجاوز محدود نمی‌ماند؛ اثر به پیامدهای آن نیز توجه می‌کند: شرمِ تحمیل‌شده، ترس از قضاوت، محدودیت اختیار و فشاری که ساختارهای اجتماعی و مذهبی بر زنان وارد می‌کنند.

فیلم از نمایش رنج برای شوک‌دادنِ صرف بهره نمی‌گیرد، اما سنگینی موضوع را هم پنهان نمی‌کند. به همین دلیل، تماشای آن ممکن است برای برخی مخاطبان فرساینده باشد. حتی هنگامی که تصویر آرام است، دانستن آنچه بر شخصیت‌ها گذشته، فضایی تلخ و پراضطراب می‌سازد. در برابر این تیرگی، مهربانی حضوری کوچک اما معنادار دارد.

مراقبت پزشکی، اعتماد تدریجی و همراهی میان زنان، لحظه‌هایی از انسانیت می‌آفرینند که قرار نیست زخم‌ها را محو کنند. ارزش این لحظه‌ها دقیقاً در همین است: امید در فیلم وعدهٔ پایان رنج نیست، بلکه امکانِ تنها نماندن در میانهٔ آن است. دوستی و همبستگی نیز به جای آرمانی‌کردن شخصیت‌ها، در کنش‌های ساده و گاه پرهزینه نمود پیدا می‌کنند.

« دوربین و موسیقی نیز از اغراق فاصله می‌گیرند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این‌جاست که فیلم از شرح مصیبت فراتر می‌رود و به چگونگیِ زیستن پس از مصیبت نزدیک می‌شود. ریتم و پایان‌بندی ساختار فیلم به‌تدریج از مواجهه با وضعیت بحرانی به تأمل دربارهٔ تصمیم‌ها و پیامدهای آن‌ها حرکت می‌کند. این انتخاب، اجازه می‌دهد شخصیت‌ها زمان کافی برای آشکارشدن پیدا کنند؛ اما در بعضی قسمت‌ها، روایت بیش از اندازه مکث می‌کند و کشش دراماتیکش افت می‌یابد.

این کندی به‌ویژه برای تماشاگرانی که انتظار داستانی پرحادثه دارند محسوس خواهد بود. بااین‌حال، شتاب‌دادن به همهٔ لحظه‌ها نیز می‌توانست از حس محصوربودن و دشواریِ تصمیم‌ها بکاهد. پایان‌بندی، بدون آن‌که لازم باشد جزئیاتش گفته شود، کوششی آشکار برای جمع‌کردن بار عاطفی و اخلاقی داستان است.

همین تأکید می‌تواند برای برخی تماشاگران کمی بیش از اندازه دراماتیک یا مرتب به نظر برسد؛ گویی فیلم می‌خواهد پس از مسیری پیچیده، تصویری روشن‌تر از حد انتظار ارائه کند. بااین‌حال، این انتخاب با میل اثر به یافتن روزنه‌ای از امید سازگار است، هرچند ممکن است همه را از نظر ظرافت روایی قانع نکند.

جمع‌بندی «The Innocents» درامی تاریخی و انسانی دربارهٔ زنانی است که باید میان ایمان، بدن، وظیفه و انتخاب‌های دشوار راهی برای ادامهٔ زندگی پیدا کنند. قوت اصلی‌اش در پرهیز از داوری‌های ساده، بازی‌های دقیق و فضاسازی سردی است که فشار جهان پس از جنگ را به حضوری دائمی بدل می‌کند. فیلم تلخ و سنگین است و گاه در ریتم یا تأکید عاطفی از حد می‌گذرد، اما تصویر مهربانی و همبستگی را در دل آن تاریکی حفظ می‌کند.

« این‌جاست که فیلم از شرح مصیبت فراتر می‌رود و به چگونگیِ زیستن پس از مصیبت نزدیک می‌شود. »

جمع‌بندی

تماشای آن بیش از هر چیز به آمادگی برای مواجهه با خشونت و پیامدهای روانی آن نیاز دارد؛ در عوض، تجربه‌ای آرام‌سوز و ماندگار از رنج، ایمان و مسئولیت انسانی پیش می‌گذارد.