نقد و بررسی
نقد Teambuilding | 2022
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
هجوِ محیط کار و وعدهٔ رهایی از آن «Teambuilding» کمدی رومانیایی سال ۲۰۲۲ است که زندگی شرکتی را نه از منظر مدیران و نمودارهای بهره‌وری، بلکه از چشم کارمندانی می‌بیند که باید هر روز در قالب نقش‌های از پیش تعیین‌شده ظاهر شوند. ایدهٔ محوری فیلم ساده و آشناست: شرکتی که کارکنانش را به برنامه‌ای برای تیم‌سازی می‌فرستد تا همدلی و همکاری را تقویت کند، بی‌آنکه خودِ مناسبات سازمانی الزاماً بر پایهٔ همدلی بنا شده باشد.
همین تناقض، سرچشمهٔ اصلی طنز اثر است. فیلم از آن دسته کمدی‌هایی نیست که جهان اداری را با استعاره‌های پیچیده یا نقدی نظام‌مند بازسازی کند. در عوض، سراغ جزئیات روزمره می‌رود: جلسه‌ها، دستورالعمل‌ها، سلسله‌مراتب، رقابت بر سر پیشرفت و زبانی که گاه بیش از آنکه ارتباط برقرار کند، فاصله می‌سازد.
نیروی هجو از برخورد میان این زبان رسمی و آدم‌هایی می‌آید که زیر ظاهر حرفه‌ای‌شان، خواسته‌ها و ضعف‌های کاملاً شخصی دارند. از دفتر تا اردوگاه تیم‌سازی محور داستان امیل است؛ کارمندی پرانرژی که پس از ارتقا به سرپرستی تیمی در مرکز تماس، باید با همکارانی روبه‌رو شود که پیش از ورود او، نظم و رهبری غیررسمی خودشان را شکل داده‌اند.
برنامهٔ تیم‌سازی شرکت، او و گروهش را وارد مجموعه‌ای از چالش‌های گروهی می‌کند؛ چالش‌هایی که قرار است کارکنان را به هم نزدیک کنند، اما در عمل تفاوت شخصیت‌ها و تنش‌های پنهان را آشکار می‌سازند. فیلم از این موقعیت برای پیش بردن کمدی استفاده می‌کند، بی‌آنکه نیاز باشد نتیجهٔ ماجرا از ابتدا روشن یا شخصیت‌ها یکدست باشند.
« فیلم از آن دسته کمدی‌هایی نیست که جهان اداری را با استعاره‌های پیچیده یا نقدی نظام‌مند بازسازی کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
تغییر فضا از محیط بستهٔ شرکت به برنامه‌ای بیرون از دفتر، امکان خوبی برای جابه‌جایی نقش‌ها فراهم می‌آورد. عنوان شغلی و میز کار دیگر سپر مطمئنی نیستند؛ افراد باید در موقعیت‌هایی واکنش نشان دهند که قواعدشان را مدیران و فرم‌های اداری تعیین نکرده‌اند. در چنین لحظاتی، آنچه در محیط کار به شکل خصلتی ثابت جلوه می‌کرد، ممکن است صرفاً عادتی برای دوام آوردن در ساختار سازمانی باشد.
طنزِ دستورالعمل‌ها و رفتارهای ماشینی یکی از نقاط قوت فیلم، یافتن کمدی در خودِ سازوکارهای اداری است. جلسه و آیین‌نامه در اینجا فقط پس‌زمینه نیستند؛ بخشی از زبان طنز به شمار می‌روند. هرچه سازمان بیشتر می‌کوشد همکاری را با برنامه‌ریزی و شعار تولید کند، فاصلهٔ میان هدف اعلام‌شده و رفتار واقعی آدم‌ها آشکارتر می‌شود.
این تضاد به فیلم اجازه می‌دهد بدون موعظهٔ مستقیم، به تناقض‌های فرهنگ شرکتی اشاره کند: تأکید بر مشارکت، در کنار رقابت فردی؛ دعوت به صمیمیت، در حالی که رابطه‌ها همچنان تحت تأثیر جایگاه شغلی‌اند. بااین‌حال، هجو اثر بیشتر بر مشاهدهٔ رفتارهای آشنا تکیه دارد تا بر ساختن لایه‌های تازه‌ای از معنا.
بسیاری از بینندگان احتمالاً پیش‌تر نمونه‌هایی از کارمند بیش‌ازحد مطیع، مدیر کنترل‌گر یا زبان پرطمطراق سازمانی را دیده‌اند. فیلم این تیپ‌ها را با شور و تحرک به صحنه می‌آورد، اما همیشه آن‌ها را به تناقضی عمیق‌تر نمی‌رساند. گاهی خودِ آشناییِ موقعیت، به جای غافلگیری، صرفاً یادآور شوخی‌هایی است که در کمدی‌های محیط کار بارها تکرار شده‌اند.
« تغییر فضا از محیط بستهٔ شرکت به برنامه‌ای بیرون از دفتر، امکان خوبی برای جابه‌جایی نقش‌ها فراهم می‌آورد. »
شخصیت‌ها و اجرا
گروهی از شخصیت‌ها، نه قهرمانی تنها جذابیت «Teambuilding» تا حد زیادی از برخورد آدم‌های متفاوت درون گروه می‌آید. امیل در مقام سرپرست تازه‌وارد، با انگیزهٔ فراوان می‌خواهد اوضاع را سامان دهد و به همکارانش کمک کند؛ اما همین میل به مداخله می‌تواند فشار تازه‌ای بر دیگران وارد کند. در سوی مقابل، هوریا جایگاهی غیررسمی در میان کارکنان دارد و حضورش نشان می‌دهد که رهبری واقعی همیشه با عنوان سازمانی یکی نیست.
این دوگانگی ظرفیت طنز و تعارض دارد، زیرا فیلم میان «مسئول بودن» و «مورد اعتماد بودن» تمایز می‌گذارد. شخصیت‌های دیگر نیز به‌تدریج از قالب همکارانی صرفاً کارکردی فاصله می‌گیرند. چالش‌های گروهی باعث می‌شوند واکنش‌هایشان در موقعیت‌های غیرمعمول دیده شود و بعضی وجه‌های انسانی، آسیب‌پذیر یا حتی خودخواهانه‌شان بیرون بزند.
این وجه یکی از گرم‌ترین جنبه‌های فیلم است: آدم‌ها نه به سبب سخنرانی دربارهٔ همدلی، بلکه از راه اختلاف، ناکامی و همکاری اجباری به هم نزدیک‌تر می‌شوند. البته شمار شخصیت‌ها و پراکندگی لحظه‌های کمدی گاهی فرصت پرداخت عمیق به هر فرد را محدود می‌کند؛ چند نفر بیش از آنکه مسیر شخصیتی کامل داشته باشند، برای ایجاد موقعیت یا واکنش خنده‌آور به کار گرفته می‌شوند.
ریتم، اجرا و کش‌آمدن موقعیت‌ها فیلم انرژی قابل‌توجهی دارد و از حرکت میان شوخی‌های کلامی، واکنش‌های بدنی و موقعیت‌های جمعی نیرو می‌گیرد. حضور بازیگرانی چون Matei Dima، Cosmin Nedelcu و Anca Dinicu به ساختن فضایی گروهی کمک می‌کند؛ فضایی که در آن سکوت، نگاه یا اصطکاک میان دو نفر می‌تواند به اندازهٔ یک شوخی مستقیم کارکرد داشته باشد.
« این دوگانگی ظرفیت طنز و تعارض دارد، زیرا فیلم میان «مسئول بودن» و «مورد اعتماد بودن» تمایز می‌گذارد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
بااین‌همه، ریتم همیشه یکدست نیست. بعضی صحنه‌ها پس از آنکه شوخی اصلی‌شان را منتقل کرده‌اند، بیش از اندازه ادامه پیدا می‌کنند و گفت‌وگوها به جای آنکه موقعیت را پیچیده‌تر کنند، همان نکته را با تکرارهای تازه پیش می‌برند. این کش‌آمدن به‌ویژه در کمدی‌ای که بر انباشت موقعیت‌های کوتاه تکیه دارد، محسوس است: هر لحظه‌ای که از ضرباهنگ می‌افتد، انرژی کلی اثر را اندکی پایین می‌آورد.
فیلم در بهترین لحظاتش از برخورد سریع شخصیت‌ها و تغییر ناگهانی قدرت در گروه استفاده می‌کند؛ در لحظات کم‌اثرتر، به شوخی ساده بسنده می‌کند. زیر خنده، مسئلهٔ تعلق و ارزشمندی در لایهٔ انسانی، فیلم به پرسشی کوچک اما آشنا توجه دارد: وقتی سازمان آدم‌ها را بر اساس عنوان، عملکرد و میزان فایده‌شان می‌سنجد، چه چیزی از فرد باقی می‌ماند؟
برنامهٔ تیم‌سازی می‌خواهد گروه را منسجم‌تر کند، اما کارکنان هرکدام با نگرانی‌ها و اولویت‌های خاص خود وارد آن می‌شوند. از این رو، «با هم بودن» در فیلم نه یک فضیلت آماده، بلکه وضعیتی دشوار است که باید از دل تفاوت‌ها ساخته شود. اثر از این امکان بهره می‌گیرد، اما معمولاً به جای واکاوی کامل پیامدهای محیط کار، دوباره به کمدی بازمی‌گردد.
این انتخاب برای فیلمی سرگرم‌کننده و پرتحرک قابل‌فهم است؛ بااین‌حال، گاهی باعث می‌شود مضمونش در حد اشاره باقی بماند. «Teambuilding» به‌خوبی نشان می‌دهد که رفتار رسمی الزاماً شخصیت واقعی آدم‌ها نیست، اما کمتر می‌پرسد چرا آن‌ها ناچارند چنین نقابی به چهره بزنند یا چه چیزی در ساختار شرکت مانع رابطه‌ای صادقانه‌تر می‌شود.
« از این رو، «با هم بودن» در فیلم نه یک فضیلت آماده، بلکه وضعیتی دشوار است که باید از دل تفاوت‌ها ساخته شود. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
محدودیت‌های هجو ضعف اصلی فیلم در وابستگی به شوخی‌های آشنا و ساده است. هجو زندگی اداری زمانی بیشترین اثر را دارد که کلیشه‌های خودش را هم زیر سؤال ببرد؛ اما اینجا برخی تیپ‌ها و موقعیت‌ها بیشتر برای شناسایی سریع مخاطب طراحی شده‌اند تا برای گسترش معنای اجتماعی داستان. نتیجه، کمدی‌ای است که اغلب سرگرم‌کننده می‌ماند، ولی همیشه تیزبین یا غافلگیرکننده نیست.
همچنین، تکیه بر پرتحرکی و واکنش‌های گروهی گاه جای ظرافت را می‌گیرد. فیلم می‌تواند از یک رفتار ماشینی یا گفت‌وگوی کاری خنده بسازد، اما خنده همیشه به نقدی ماندگارتر تبدیل نمی‌شود. این مسئله به معنای بی‌اثر بودن لحظات انسانی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که اثر میان دو گرایش در رفت‌وآمد است: میل به آشکار کردن آدم‌های پشت نقش‌های اداری، و میل به حفظ سرعت و سبک‌سری یک کمدی گروهی.
جمع‌بندی «Teambuilding» کمدی‌ای زنده و خوش‌انرژی دربارهٔ محیط کار، رقابت حرفه‌ای و دشواریِ کنار هم قرار گرفتن آدم‌هایی است که سازمان می‌خواهد آن‌ها را به یک تیم تبدیل کند. بهترین لحظاتش زمانی شکل می‌گیرند که شوخی از تضاد میان زبان رسمی شرکت و رفتار واقعی کارکنان برمی‌خیزد، یا وقتی چالش گروهی بهانه‌ای می‌شود تا شخصیت‌ها از نقش همیشگی‌شان فاصله بگیرند.
در مقابل، کلیشه‌های آشنا، شوخی‌های کم‌عمق و چند صحنهٔ کش‌دار، مانع آن می‌شوند که هجو فیلم به کاوشی تندتر و ماندگارتر بدل شود. با وجود این محدودیت‌ها، اثر تصویری سرگرم‌کننده از آدم‌هایی ارائه می‌دهد که پشت عنوان شغلی و رفتار حرفه‌ای‌شان، بیش از آنچه محیط کار نشان می‌دهد، پیچیده و انسانی‌اند.
« محدودیت‌های هجو ضعف اصلی فیلم در وابستگی به شوخی‌های آشنا و ساده است. »
ثبت دیدگاه