وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت به سال‌های جوانی، با تمام بی‌نظمی‌هایش «Nirvanna the Band the Show the Movie» از آن کمدی‌هایی است که آشوب را نه مانعی برای روایت، بلکه مادهٔ اصلی آن می‌داند. مت و جی می‌خواهند بالاخره در سالن ریولی اجرای زنده داشته باشند؛ رؤیایی کوچک و سرسختانه که سال‌ها به تعویق افتاده است.

نقشهٔ تازهٔ مت، مطابق انتظار، به فاجعه می‌انجامد و این دو دوست را ناخواسته به سال ۲۰۰۸ می‌فرستد. از این نقطه، فیلم میان کمدی رفاقتی، هجو، ماجراجویی علمی‌تخیلی و شوخی با خودِ مفهوم سفر در زمان رفت‌وآمد می‌کند، بی‌آنکه بکوشد همه‌چیز را به نظمی تمیز و متعارف درآورد. کمدی‌ای که از شخصیت می‌جوشد ستون اصلی فیلم، رابطهٔ مت و جی است؛ رابطه‌ای که نه با جمله‌های عاطفیِ توضیحی، بلکه از دل اختلاف خلق‌وخو، عادت‌های مشترک و سال‌ها رفاقت شکل می‌گیرد.

مت خیال‌پرداز و بی‌پرواست و با اطمینانی خیره‌کننده هر طرح ناممکنی را شدنی می‌پندارد. جی واقع‌بین‌تر و محتاط‌تر است، اما واقع‌بینی‌اش نیز نمی‌تواند او را از گرداب نقشه‌های دوستش بیرون بکشد. همین اصطکاک، سرچشمهٔ اصلی طنز است: مت با جدیت تمام حرف‌های نامعقول می‌زند و جی ناچار است با پیامدهای آن‌ها کنار بیاید.

Matt Johnson و Jay McCarrol در نقش نسخه‌های داستانی‌شدهٔ خودشان حضوری طبیعی دارند. بازی‌شان اغلب چنان راحت و بی‌تکلف است که مرز میان اجرا و بداهه‌پردازی محو می‌شود. شوخی‌ها بیشتر از آنکه صرفاً به یک موقعیت وابسته باشند، به شناخت متقابل دو شخصیت و واکنش‌های لحظه‌ای آن‌ها تکیه دارند.

« نقشهٔ تازهٔ مت، مطابق انتظار، به فاجعه می‌انجامد و این دو دوست را ناخواسته به سال ۲۰۰۸ می‌فرستد. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

در نتیجه، حتی وقتی روایت از کنترل خارج می‌شود، رابطهٔ میان آن‌ها همچنان نقطهٔ اتکای فیلم باقی می‌ماند. سفر در زمان؛ دستگاهی برای آشوب و نوستالژی بازگشت به سال ۲۰۰۸ در این فیلم فقط راهی برای افزودن پیچیدگی علمی‌تخیلی نیست. این جابه‌جایی زمانی فرصتی فراهم می‌کند تا فیلم با گذشته، خاطره و تصویر امروزی ما از جوانی بازی کند.

مت و جی با جهانی روبه‌رو می‌شوند که برایشان هم آشناست و هم غریب؛ گذشته‌ای که دیگر صرفاً خاطره نیست، بلکه محیطی زنده است که می‌توانند در آن دخالت کنند و ناخواسته پیامدهایی به‌بار آورند. فیلم قواعد سفر در زمان را بیش از اندازه جدی نمی‌گیرد و از همین بی‌اعتنایی، بخشی از انرژی کمیک خود را می‌سازد.

منطق رخدادها گاه به‌اندازه‌ای کج‌ومعوج است که تماشاگر به‌جای حل‌کردن معما، بهتر است خود را به ریتم و غافلگیری‌ها بسپارد. ارجاع‌های هوشمندانه به آثار و نشانه‌های فرهنگی نیز در بافت ماجرا جا می‌گیرند؛ نه همیشه به‌عنوان تزئین، بلکه گاهی به‌منزلهٔ راهی برای شوخی با انتظاراتی که سینمای سفر در زمان در ذهن مخاطب ساخته است.

فرم شبه‌مستند و انرژیِ خیابان یکی از ویژگی‌های جذاب فیلم، حفظ حسِ ثبتِ زنده و ناتمام است. دوربین دستی، تعامل با محیط و واکنش آدم‌های اطراف به موقعیت‌های نامتعارف، به فیلم حال‌وهوایی شبه‌مستند می‌بخشد. این شیوه باعث می‌شود برخی صحنه‌ها نه همچون قطعاتی کاملاً طراحی‌شده، بلکه همچون اتفاق‌هایی به نظر برسند که ممکن است هر لحظه از مسیر برنامه‌ریزی‌شده خارج شوند.

« در نتیجه، حتی وقتی روایت از کنترل خارج می‌شود، رابطهٔ میان آن‌ها همچنان نقطهٔ اتکای فیلم باقی می‌ماند. »

شخصیت‌ها و اجرا

همین حسِ خطر و پیش‌بینی‌ناپذیری، کمدی را تندتر و ملموس‌تر می‌کند. تدوین در پیوند دادن تصویرهای تازه و قدیمی نقشی اساسی دارد. فیلم از مواد تصویری و ارجاع‌هایی که به گذشتهٔ مجموعه تعلق دارند، برای ساختن نوعی پیوستگی استفاده می‌کند؛ پیوستگی‌ای که در ظاهر می‌تواند شلخته باشد، اما در عمل حساب‌شده از کار درمی‌آید.

جابه‌جایی میان زمان‌ها و لحن‌ها اغلب چنان روان صورت می‌گیرد که تماشاگر به‌جای مکث‌کردن بر سازوکار فنی، درگیر شتاب و بازیگوشی صحنه می‌شود. اینجا تدوین فقط ابزار نظم‌بخشیدن نیست؛ خودش بخشی از شوخی و غافلگیری است. شهری که به صحنهٔ نمایش بدل می‌شود تورنتو در فیلم تنها پس‌زمینه‌ای برای ماجرا نیست؛ شهر به یکی از عناصر فعال کمدی تبدیل می‌شود.

خیابان‌ها، نشانه‌های شهری و فضاهای عمومی در خدمت تقابل میان رؤیای کوچک دو شخصیت و گستردگیِ بازیگوشانهٔ نقشه‌هایشان قرار می‌گیرند. فیلم با علاقه‌ای آشکار به جزئیات محلی، تصویری از شهری می‌سازد که هم واقعی و روزمره است و هم آمادهٔ بدل‌شدن به صحنه‌ای برای رفتارهای عجیب. اما همین ویژگی می‌تواند فاصله‌ای میان فیلم و بخشی از مخاطبان ایجاد کند.

بسیاری از شوخی‌ها از شناخت مجموعهٔ پیشین، فضای فرهنگی کانادا یا ارجاع‌های خاص به تورنتو بهره می‌برند. تماشاگر ناآشنا ممکن است همچنان از انرژی و بازی دو بازیگر لذت ببرد، اما بعضی لحظه‌ها برای او وزن یا معنای کمتری داشته باشند. فیلم بیش از آنکه برای تازه‌واردان راهنمایی فراهم کند، به اعتماد مخاطب به جهان خودش تکیه می‌کند.

« همین حسِ خطر و پیش‌بینی‌ناپذیری، کمدی را تندتر و ملموس‌تر می‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

میانه‌ای که اندکی از نفس می‌افتد در بخش میانی، جدایی دو شخصیت اصلی بخشی از موتور رواییِ فیلم را خاموش می‌کند. وقتی مت و جی در کنار هم‌اند، تفاوت میان واکنش‌هایشان هر لحظه امکان تولید شوخی و تنش تازه‌ای دارد؛ اما با فاصله‌گرفتن آن‌ها از یکدیگر، فیلم گاهی از آن نیروی طبیعی محروم می‌شود.

روایت همچنان ایده‌ها و موقعیت‌های قابل‌توجهی عرضه می‌کند، ولی برخی بخش‌ها بیش از اندازه مکث می‌کنند و شتابی را که فیلم در آغاز ساخته بود از دست می‌دهند. این افت ریتم به معنای فروپاشی فیلم نیست؛ بیشتر نوعی نابرابری در توزیع انرژی است. فیلم در لحظات پرتحرک، با جسارت از یک ایده به ایدهٔ بعدی می‌جهد، اما در بخش‌هایی که شخصیت‌ها جدا از هم پیش می‌روند، همان جهش‌ها کمتر به چشم می‌آیند.

حاصل، میانه‌ای است که گاه احساس می‌شود برای رسیدن به مرحلهٔ بعدی بیش از حد طول می‌کشد. اوجی کوچک‌تر از آشوب‌های پیشین فیلم در بخش‌های پرتحرک خود انتظار تماشاگر را برای پایانی هم‌سنگ با آن آشفتگی و خلاقیت بالا می‌برد. بااین‌حال، فرود نهایی به همان اندازه انفجاری و پرانرژی نیست. پایان‌بندی بیش از آنکه بر شتاب کمدی و زنجیرهٔ غافلگیری‌ها تکیه کند، به رابطهٔ دو دوست و معنای ماندگاریِ همراهی‌شان نزدیک می‌شود.

این انتخاب از نظر عاطفی با روح فیلم سازگار است، اما ممکن است برای تماشاگرانی که در انتظار اوجی بی‌مهارند، اندکی کم‌فروغ به نظر برسد. بااین‌همه، اثر در نهایت بیش از آنکه به حل‌وفصل بی‌نقص سازوکار سفر در زمان نیاز داشته باشد، به همان پیوند انسانی متکی است که از ابتدا مخاطب را با خود همراه کرده است.

« میانه‌ای که اندکی از نفس می‌افتد در بخش میانی، جدایی دو شخصیت اصلی بخشی از موتور رواییِ فیلم را خاموش می‌کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

فیلم در لحظه‌هایی که از شوخی به صمیمیت می‌رسد، نشان می‌دهد زیر ظاهر پرهرج‌ومرجش دغدغه‌ای ساده و مؤثر وجود دارد: دوستی که سال‌ها دوام می‌آورد، حتی وقتی یکی از دو دوست راه را گم می‌کند یا رؤیای مشترکشان شکل عوض می‌کند. جمع‌بندی «Nirvanna the Band the Show the Movie» کمدی‌ای سرزنده، نامتعارف و آگاه به امکانات فرم خود است.

بازی طبیعی Matt Johnson و Jay McCarrol، ایدهٔ سفر در زمان، تدوین پرتحرک و استفادهٔ خلاقانه از فضای شهری، آن را به تجربه‌ای متمایز بدل می‌کند. در مقابل، بخش میانی گاهی کش می‌آید، پایان‌بندی به‌اندازهٔ بهترین لحظه‌های فیلم اوج نمی‌گیرد و برخی ارجاع‌های فرهنگی برای مخاطب ناآشنا کم‌اثر می‌مانند.

با وجود این کاستی‌ها، فیلم در قلب خود نه دربارهٔ حل یک معمای زمانی، بلکه دربارهٔ دوستی، رؤیایی دیرپا و لذتِ مضحکِ ادامه‌دادن است؛ حتی وقتی همهٔ نقشه‌ها شکست می‌خورند.

« جمع‌بندی «Nirvanna the Band the Show the Movie» کمدی‌ای سرزنده، نامتعارف و آگاه به امکانات فرم خود است. »