نقد و بررسی

نقد Footloose | 1984

آغاز؛ ورود یک نیروی مزاحم «Footloose» از تقابل آشنای شهر بزرگ و آبادی کوچک بهره می‌گیرد، اما آن را با یک ممنوعیت روشن و نمایشی به نیروی محرک روایت بدل می‌کند. رِن مک‌کورمک، نوجوانی که همراه مادرش از شیکاگو به شهری کوچک در غرب آمریکا آمده، به‌جای آنکه صرفاً با تفاوت‌های روزمرهٔ محیط تازه کنار بیاید، با نظمی روبه‌رو می‌شود که موسیقی راک و رقص را تهدیدی اخلاقی می‌بیند. ورود او سکون ظاهری شهر را به هم می‌زند: نه چون برنامه‌ای سنجیده برای اصلاح جامعه دارد، بلکه چون میل طبیعی‌اش به حرکت و آزادی با قواعد محیط سازگار نیست. فیلم از همان ابتدا تضادش را بی‌پرده عرضه می‌کند. رِن نمایندهٔ نسلی است که می‌خواهد تجربه کند و خود را بیازماید؛ شهر، در سوی مقابل، می‌کوشد با کنترل رفتار جوانان از تکرار آسیب‌ها و اندوه‌های گذشته جلوگیری کند. این دوگانه موتور درام را روشن می‌کند و به قصه وضوحی فوری می‌بخشد. البته همین صراحت، گاه راه را بر پیچیدگی می‌بندد: تماشاگر زود درمی‌یابد در کدام سوی تعارض قرار گرفته و فیلم کمتر می‌کوشد مرزهای اخلاقی و روانی این کشمکش را مبهم سازد. موسیقی به‌مثابه زبان اعتراض مهم‌ترین دستاورد «Footloose» آن است که موسیقی را به زینت پس‌زمینه یا ابزار صرفاً سرگرم‌کننده تقلیل نمی‌دهد. در جهان فیلم، رقص و آواز شیوه‌هایی برای آشکارکردن احساساتی‌اند که در گفت‌وگوی رسمی مجال بروز نمی‌یابند. نوجوانان نه فقط خواهان تفریح، بلکه در پی فضایی‌اند که بتوانند خودشان را تعریف کنند؛ از این منظر، ممنوعیت رقص بیش از محدودکردن یک سرگرمی، محدودکردن امکان بیان و پیوند اجتماعی است. این ایده در صحنه‌های پرتحرک فیلم جان می‌گیرد. موسیقی ضرباهنگ روایت را بالا می‌برد و حرکت بدن‌ها چیزی را بیان می‌کند که شخصیت‌ها گاه قادر نیستند به زبان بیاورند. در بهترین لحظه‌ها، رقص نوعی کنش جمعی است: پاسخی به انضباطی که شادی و میل جوانانه را مشکوک می‌بیند. فیلم با این انتخاب، به قصهٔ بلوغ و استقلال فردی گرمایی می‌بخشد و انرژی آن را از سطح شعار فراتر می‌برد. بااین‌حال، پیوند موسیقی و روایت همیشه یکدست نیست. برخی قطعه‌ها و اجراها چنان مستقل و خودبسنده‌اند که گویی فیلم برای چند دقیقه از داستان فاصله می‌گیرد تا یک نماهنگ بلند عرضه کند. این گسست در فیلمی که بخش مهمی از جذابیتش را از موسیقی می‌گیرد، الزاماً نقصی ویرانگر نیست؛ اما نشان می‌دهد که انرژی بصری گاهی جای پیشرفت دراماتیک را می‌گیرد. رِن و نیروی اجرای کوین بیکن کوین بیکن نقش رِن را با جنب‌وجوشی ایفا می‌کند که برای چنین قهرمانی ضروری است. رِن نه اندیشمندی پیچیده است و نه شورشی‌ای که رفتارش از یک برنامهٔ سیاسی منسجم پیروی کند؛ جذابیت او در واکنش مستقیم و زنده‌اش به محدودیت‌هاست. او با حضورش محیطی را که به سکون خو گرفته به پرسش می‌کشد و به دیگر نوجوانان یادآوری می‌کند که اطاعت تنها پاسخ ممکن نیست. بیکن از این شخصیت چهره‌ای پرتحرک می‌سازد، بی‌آنکه او را صرفاً به مجموعه‌ای از ژست‌های قهرمانانه فروبکاهد. روابط رِن با نوجوانان شهر، معنای شورش را نیز دگرگون می‌کند. آنچه ابتدا می‌تواند اعتراض یک تازه‌وارد به قواعد نامأنوس به نظر برسد، کم‌کم به تجربه‌ای مشترک تبدیل می‌شود. این گذار، از نقاط قوت طرح است: آزادی در فیلم تنها خواستهٔ فردی رِن نیست، بلکه نیازی جمعی است که دیگران نیز باید آن را به زبان خود بیان کنند. بااین‌همه، دگرگونی برخی از شخصیت‌های فرعی گاه شتاب‌زده است؛ فیلم فرصت محدودی برای نشان‌دادن تردیدها و کشمکش‌های درونی آنان اختصاص می‌دهد. شهر، بزرگسالان و ترس از تکرار شهر کوچک فیلم فقط پس‌زمینه‌ای روستایی برای ماجرای یک نوجوان شهری نیست؛ جامعه‌ای است که قانونش از ترس و حافظهٔ جمعی نیرو می‌گیرد. در مرکز این نظم، واعظ شهر قرار دارد؛ شخصیتی که موضعش را نمی‌توان صرفاً به دشمنی با شادی فروکاست. او می‌کوشد از جوانان محافظت کند، اما راهی که برای این محافظت برمی‌گزیند به کنترل و منع می‌انجامد. همین شکاف میان نیت و پیامد، بالقوه می‌توانست پیچیدگی اخلاقی مهمی به فیلم ببخشد. جان لیتگو برای این نقش حضوری مقتدر و پرتنش فراهم می‌آورد. او می‌تواند هم استواری مردی را نشان دهد که باورهایش را جدی می‌گیرد و هم فشار عاطفی‌ای را که بر روابط خانوادگی و اجتماعی تحمیل می‌کند. در سوی دیگر، دایان ویست به عنوان همسر واعظ، لحنی آرام‌تر و انسانی‌تر به فضای خانه می‌بخشد. او یادآور می‌شود که اختلاف نسل‌ها تنها در میدان رویارویی نوجوانان و قدرت رخ نمی‌دهد؛ در خانواده نیز باید میان ایمان، اندوه، محبت و آزادی تعادل برقرار کرد. با وجود این زمینه، فیلم برای واکاوی علت‌های فرهنگی و اجتماعی ممنوعیت چندان درنگ نمی‌کند. ترس بزرگسالان بیشتر به صورت مانعی در برابر شور جوانان دیده می‌شود تا منظومه‌ای از باورها و تجربه‌ها که بتوان آن را از درون فهمید. نتیجه، تقابلی مؤثر و تماشایی است، اما نه چندان موشکافانه: نسل‌ها به سرعت در نقش‌های آشنا جای می‌گیرند و امکان گفت‌وگویی پیچیده‌تر محدود می‌شود.