نقد و بررسی
نقد سنت آگاتا (St. Agatha) | 2018
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
پناهگاهی که به قفس بدل می‌شود در «St. Agatha» پناه‌جویی از همان لحظهٔ ورود آگاتا به صومعه، معنای دوگانه‌ای پیدا می‌کند. زن جوانی باردار و بی‌پناه، در پی مکانی امن برای گذراندن روزهای دشوارش است؛ اما دیوارهایی که قرار است او را از خشونت بیرون پناه دهند، خود به ابزار زندانی‌کردنش بدل می‌شوند.
این جابه‌جاییِ تدریجی از آسودگیِ ظاهری به هراس، هستهٔ اصلی تعلیق فیلم را می‌سازد: صومعه در آغاز پناهگاهی دورافتاده است و کمی بعد، فضایی بسته و تهدیدآمیز که راه خروج از آن هر لحظه دشوارتر به نظر می‌رسد. فیلم ساختهٔ دارن لین بوسمن، از جغرافیای داستان به‌خوبی بهره می‌گیرد. خانه‌ای دور از شهر، راهروهای خاموش و اتاق‌هایی که هرکدام انگار چیزی را پنهان می‌کنند، حسِ بیرون‌افتادگی را تقویت می‌کنند.
صومعه فقط پس‌زمینهٔ رخدادها نیست؛ عاملی فعال در شکل‌گیری ترس است. محدودیت فضای فیزیکی با محدودیت انتخاب‌های آگاتا پیوند می‌خورد و مخاطب نیز به‌تدریج همان تنگنا را احساس می‌کند. سکوت؛ فرمانی برای تسلیم یکی از مؤثرترین عناصر فیلم، سکوتی است که در صومعه نه نشانهٔ آرامش، بلکه وسیله‌ای برای کنترل به شمار می‌رود.
« Agatha» پناه‌جویی از همان لحظهٔ ورود آگاتا به صومعه، معنای دوگانه‌ای پیدا می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
سکوت تحمیلی، قواعد سخت‌گیرانه و نظارت دائمی، به‌جای آنکه تصویری معنوی از انضباط بسازند، فضای تهدید را می‌پرورانند. در چنین محیطی، حتی گفت‌وگوهای کوتاه نیز می‌توانند حامل خطر باشند؛ زیرا هر کلمه ممکن است نافرمانی تلقی شود یا چیزی از رازهای پنهان را آشکار کند. فیلم از همین سازوکار برای ساختن ترس استفاده می‌کند.
خشونت همیشه با فریاد و آشوب همراه نیست؛ گاهی در دستورهای سرد، نگاه‌های مراقب و سکوتی که بر جمع تحمیل شده، حضور دارد. این انتخاب به اثر لحظاتی می‌بخشد که ترس در آن‌ها پیش از وقوع حادثه شکل می‌گیرد. بااین‌حال، فیلم همیشه به این ظرفیت اعتماد نمی‌کند و گاه برای برانگیختن واکنش سریع‌تر، به شوک‌های ناگهانی پناه می‌برد.
در نتیجه، کشمکش میان هراس آرام و غافلگیری صریح، یکی از ویژگی‌های متغیر لحن آن است. آگاتا؛ آسیب‌پذیری در برابر مقاومت آگاتا شخصیتی است که جذابیتش از جمع‌شدن دو کیفیت متضاد در او می‌آید: آسیب‌پذیری و سرسختی. بارداری، تنهایی و گذشتهٔ پرآشوبش او را در موقعیتی شکننده قرار می‌دهد؛ اما فیلم او را صرفاً قربانیِ منفعل نمی‌بیند.
« فیلم از همین سازوکار برای ساختن ترس استفاده می‌کند. »
شخصیت‌ها و اجرا
انگیزهٔ او برای حفظ خود و فرزندش، به نیروی محرک روایت تبدیل می‌شود و هرچه خطر آشکارتر می‌شود، ضرورت مقاومت نیز بیشتر به چشم می‌آید. این مسیر، به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که فیلم قهرمان خود را با توانایی‌های خارق‌العاده نجات نمی‌دهد. محدودیت جسمی و روانی آگاتا همچنان حضور دارند و تصمیم‌گیری‌هایش از دل همین محدودیت‌ها شکل می‌گیرند.
بنابراین، تلاش او برای یافتن راهی به سوی آزادی، بیشتر از آنکه یک نمایش قهرمانی بی‌دردسر باشد، نبردی فرساینده برای حفظ اختیار است. بااین‌حال، برخی گام‌های روایی تکرار می‌شوند و شماری از کوشش‌های او برای تغییر وضعیت، بیش از آنکه شناخت تازه‌ای از شخصیتش بدهند، به افزایش فشار و رنج می‌انجامند.
بازی‌ها و چهره‌های صومعه سابرینا کرن در نقش آگاتا، کوشیده است میان هراس، خشم فروخورده و ارادهٔ بقا تعادل برقرار کند. بازی او زمانی اثرگذارتر است که شخصیت به‌جای توضیح‌دادن احساساتش، ناچار می‌شود آن‌ها را در رفتار و واکنش‌هایش آشکار کند. این خویشتن‌داری با فضای بستهٔ فیلم تناسب دارد و اجازه می‌دهد مقاومت آگاتا به‌تدریج شکل بگیرد.
« این مسیر، به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که فیلم قهرمان خود را با توانایی‌های خارق‌العاده نجات نمی‌دهد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
کارولین هنسی در نقش مادرِ مافوق، حضوری سرد و مسلط دارد. او اقتدار شخصیت را نه فقط از راه خشونت، بلکه از طریق اطمینان و کنترلِ سنجیده‌اش منتقل می‌کند؛ گویی تهدید برایش بخشی عادی از نظم روزمره است. هانا فیرمن نیز در نقش سارا، به فیلم رنگی ناآرام و رازآلود می‌بخشد. حضور او یادآور آن است که زنان محبوس در صومعه یکسان به نظر نمی‌رسند و هرکدام واکنشی متفاوت به سلطه نشان می‌دهند.
بااین‌همه، چند شخصیت فرعی فرصت کافی برای شکل‌گیری مستقل نمی‌یابند و بیشتر در خدمت پیشبرد موقعیت‌ها باقی می‌مانند. ازاین‌رو، بعضی رابطه‌ها و انگیزه‌ها ظرفیت عاطفی بیشتری دارند از آنچه فیلم به آن‌ها اختصاص می‌دهد. گوتیک، خشونت و رمز و راز حال‌وهوای گوتیک فیلم از تقابل میان ظاهرِ منظم صومعه و واقعیتِ نگران‌کنندهٔ آن نیرو می‌گیرد.
انزوا، معماری سنگین، فضاهای تاریک و رفتارهای آیینی، جهانی می‌سازند که در آن مرز میان پناه و تهدید پیوسته جابه‌جا می‌شود. فیلم با بهره‌گیری از نشانه‌های آشنا در وحشت مذهبی، انتظار تماشاگر را به سوی رازهایی بزرگ‌تر هدایت می‌کند و همین ابهام، بخشی از نیروی تعلیق آن است. اما این ابهام گاهی بیش از آنکه به پیچیدگی معنا بینجامد، به تعویقِ پاسخ‌ها وابسته می‌ماند.
« کارولین هنسی در نقش مادرِ مافوق، حضوری سرد و مسلط دارد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
برخی نشانه‌ها و پیچش‌ها زودتر از آنکه روایت بخواهد، مسیر احتمالی راز را آشکار می‌کنند. در چنین لحظاتی، کنجکاوی جای خود را به پیش‌بینی می‌دهد و غافلگیری نهاییِ هر موقعیت قدرت کمتری پیدا می‌کند. فیلم همچنین میان ترس روان‌شناختی و خشونت جسمانی در رفت‌وآمد است. صحنه‌های آزاردهنده می‌توانند بر شدت تجربه بیفزایند، ولی در مواردی به‌جای آنکه از دلِ تعلیق رشد کنند، بیشتر برای ایجاد واکنشی فوری طراحی شده‌اند.
ریتم و ساختار روایت ساختار داستان، با آشکارکردن تدریجی چهرهٔ واقعی صومعه، ابتدا کنجکاوی را خوب حفظ می‌کند. تماشاگر همراه آگاتا می‌کوشد از قواعد این مکان و انگیزهٔ ساکنانش سر درآورد. بازگشت‌هایی به گذشته نیز به ترسیم زمینهٔ شخصیت کمک می‌کنند و روایت را از خطی‌بودن کامل دور نگه می‌دارند.
این انتخاب، در بهترین لحظات، میان گذشتهٔ آشفتهٔ آگاتا و خطر کنونی پیوندی معنادار برقرار می‌کند. بااین‌حال، ضرباهنگ فیلم در میانه یکنواخت می‌شود. بعضی موقعیت‌ها با کارکردی مشابه بازمی‌گردند و کوشش‌های ناکام برای رهایی، گاه بیش از اندازه طول می‌کشند. در نتیجه، فشار داستان همیشه به‌صورت پیوسته افزایش نمی‌یابد؛ بخش‌هایی از روایت تعلیق را نگه می‌دارند، اما لزوماً به کشف تازه یا دگرگونی مهمی منتهی نمی‌شوند.
« برخی نشانه‌ها و پیچش‌ها زودتر از آنکه روایت بخواهد، مسیر احتمالی راز را آشکار می‌کنند. »
جمع‌بندی
اگر فیلم در این بخش‌ها فشرده‌تر عمل می‌کرد، احتمالاً اثرگذاریِ لحظات پرتنش و حرکت نهایی داستان بیشتر می‌شد. جمع‌بندی «St. Agatha» وحشتی گوتیک دربارهٔ پناه‌جویی است که در آن امنیت ظاهری به سازوکاری برای کنترل بدل می‌شود. فیلم در خلق فضای خفه‌کننده، پیوند میان انزوای جغرافیایی و فشار روانی، و شکل‌دادن به شخصیتی که برای حفظ فرزندش ناچار به مقاومت است، دستاوردهای قابل‌توجهی دارد.
بازی‌های اصلی نیز به رازآلودگی و تیرگی اثر جان می‌بخشند. در سوی دیگر، روایت از تکرار برخی موقعیت‌ها آسیب می‌بیند، شماری از پیچش‌ها زود قابل‌حدس‌اند و اتکای مقطعی به شوک‌های ناگهانی، از ظرافت تعلیق می‌کاهد. شخصیت‌های فرعی نیز گاه بیشتر نشانه‌هایی از فضای صومعه‌اند تا آدم‌هایی با جهان درونی کامل.
با وجود این نارسایی‌ها، فیلم تصویری به‌یادماندنی از مکانی می‌سازد که سکوت در آن فرمان است و پناه، تنها صورت دیگری از زندان.
« اگر فیلم در این بخش‌ها فشرده‌تر عمل می‌کرد، احتمالاً اثرگذاریِ لحظات پرتنش و حرکت نهایی داستان بیشتر می‌شد. »
ثبت دیدگاه