وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

صدای سول در حاشیهٔ دوبلین «The Commitments» ساختهٔ Alan Parker، بیش از آنکه قصهٔ صعود یک گروه موسیقی باشد، تصویری زنده از میل به ساختن چیزی در دل روزمرگی و تنگنای اقتصادی است. جیمی رابیت، جوانی که تازه از مدرسه بیرون آمده، می‌خواهد در بری‌تاون گروهی سول تشکیل دهد؛ تصمیمی که در نگاه نخست هم بلندپروازانه است و هم اندکی نامعقول.

اما جذابیت فیلم از همین فاصله میان آرمان و واقعیت می‌آید: اعضای گروه نه ستاره‌هایی آماده‌اند و نه چهره‌هایی که زندگی‌شان از پیش در مسیر موفقیت افتاده باشد. آنان آدم‌هایی معمولی‌اند که موسیقی را راهی برای فراتر رفتن از محدودیت‌های پیرامون خود می‌بینند. فیلم بر پایهٔ رمانی از Roddy Doyle ساخته شده و قصه‌اش در شمال دوبلین می‌گذرد؛ بااین‌حال، شهر صرفاً پس‌زمینه‌ای برای ماجرا نیست.

محله، خانه‌ها، خیابان‌ها و محیط‌های کاری یا گردهمایی، به جهان اجتماعی فیلم شکل می‌دهند. دوبلینِ این اثر نه کارت‌پستالی است و نه اسطوره‌ای؛ شهری است که شخصیت‌ها در آن با بیکاری، محدودیت و افق‌های بسته دست‌وپنجه نرم می‌کنند. در چنین بستری، موسیقی سول برای آنان فقط سرگرمی یا تقلید از یک سنت دوردست نیست؛ به زبانی برای بیان غرور، اعتراض و امید بدل می‌شود.

رؤیای جیمی و دشواری رهبری جیمی رابیت، با بازی Robert Arkins، نیروی محرک گروه است؛ مدیری که بیش از آنکه دانش فنی موسیقی داشته باشد، به ایدهٔ خود ایمان دارد و می‌داند چگونه دیگران را دور آن جمع کند. او در آزمون‌گرفتن از نوازندگان و خوانندگان، هم جسارت دارد و هم نوعی جدیت خنده‌دار. گاه چنان با اطمینان از آیندهٔ گروه حرف می‌زند که انگار پیروزی از پیش قطعی است، حال آنکه آنچه مقابلش قرار دارد مجموعه‌ای از استعدادهای ناپخته، خلق‌وخوهای ناسازگار و امکانات محدود است.

« آنان آدم‌هایی معمولی‌اند که موسیقی را راهی برای فراتر رفتن از محدودیت‌های پیرامون خود می‌بینند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

فیلم جیمی را قهرمانی بی‌نقص نمی‌سازد. او می‌تواند الهام‌بخش باشد، اما اداره‌کردن گروهی از آدم‌های پرشور و خودرأی، چیزی فراتر از انتخاب نام و برگزاری تمرین است. همین تضاد، وجهی واقع‌گرایانه به شخصیت او می‌دهد: رهبری در اینجا نه مقام رسمی و نه مهارتی کامل، بلکه تلاشی پیوسته برای نگه‌داشتن رؤیا در کنار واقعیت است.

گاهی نیز اعتمادبه‌نفس جیمی به خودفریبی نزدیک می‌شود؛ فیلم این مرز باریک را با شوخی و بدون قضاوت سنگین نشان می‌دهد. گروهی رنگارنگ و شخصیت‌های به‌یادماندنی یکی از مهم‌ترین امتیازهای فیلم، شیوهٔ معرفی اعضای گروه است. هر نوازنده و خواننده با چهره، رفتار و واکنشی متمایز وارد قاب می‌شود و جمع به‌تدریج حال‌وهوای گروهی واقعی را پیدا می‌کند؛ گروهی که اعضایش الزاماً هماهنگ نیستند، اما کنار هم چیزی می‌سازند که به‌تنهایی از عهده‌اش برنمی‌آیند.

انتخاب بازیگرانی با پیوندی طبیعی با موسیقی نیز به این حس کمک می‌کند: اجراها کمتر شبیه لحظاتی جداشده از واقعیت‌اند و بیشتر به تمرین و اجرای یک گروه زنده شباهت دارند. دکو، با بازی Andrew Strong، برجسته‌ترین نیروی صوتی گروه است. صدای او خشن، پرحجم و بی‌واسطه است و به ترانه‌ها حضوری جسمانی می‌دهد؛ گویی موسیقی از گلوی شخصیت عبور می‌کند، نه اینکه صرفاً برای دوربین اجرا شود.

کاریزمای دکو در صحنه‌های خواندن آشکار است، اما همین مرکزیت هنری می‌تواند توازن گروه را دشوار کند. در سوی دیگر، جویی «لب‌ها» فاگان، نوازندهٔ باتجربهٔ ترومپت، حضوری متفاوت دارد: او با خاطرات و اعتمادبه‌نفسی خاص وارد جمع می‌شود و تضادی طنزآمیز با جوان‌ترها پدید می‌آورد. این شخصیت‌ها صرفاً وسیله‌ای برای پیش‌بردن قصه نیستند؛ خودِ اصطکاک میانشان بخش بزرگی از لذت فیلم را می‌سازد.

« گروهی رنگارنگ و شخصیت‌های به‌یادماندنی یکی از مهم‌ترین امتیازهای فیلم، شیوهٔ معرفی اعضای گروه است. »

شخصیت‌ها و اجرا

موسیقی؛ قلب تپندهٔ فیلم موسیقی در «The Commitments» زینت داستان نیست؛ مرکز ثقل آن است. اجراهای پرانرژی فیلم، ریتمی تازه به فضای محله می‌بخشند و نشان می‌دهند که چگونه یک جمع ناهماهنگ می‌تواند برای لحظاتی به وحدتی شنیدنی برسد. انتخاب ترانه‌های سول، از جمله آثاری که به نام‌هایی چون Otis Redding، James Brown و Aretha Franklin پیوند دارند، به فیلم هویتی موسیقایی می‌دهد که فراتر از پس‌زمینهٔ زمانی آن عمل می‌کند.

این آهنگ‌ها حامل تاریخ و سنتی‌اند که شخصیت‌ها با شور خود از نو تفسیرش می‌کنند. قدرت صحنه‌های موسیقی تنها به کیفیت آواز وابسته نیست. واکنش تماشاگران، فضای محل اجرا و آشفتگی دلنشین گروه، احساس حضور در یک کنسرت کوچک را ایجاد می‌کنند. فیلم در این لحظه‌ها از قصه‌گویی معمول فاصله می‌گیرد و اجازه می‌دهد اجراها کار خود را انجام دهند: شور را به تماشاگر منتقل کنند، شخصیت‌ها را از راه بدن و صدا آشکار سازند و برای مدتی کوتاه امکان دیگری از زندگی را پیش چشم بگذارند.

با این همه، هرچه فیلم بیشتر به اجرای ترانه‌ها تکیه می‌کند، گاهی جریان دراماتیکش کم‌شتاب‌تر می‌شود؛ برای تماشاگرانی که بیش از موسیقی به تحول داستان دل بسته‌اند، این مکث‌ها ممکن است کش‌دار به نظر برسند. طنز، زبان و بافت اجتماعی طنز فیلم از مشاهدهٔ دقیق آدم‌ها برمی‌آید: از خودبزرگ‌بینی‌های کوچک، ادعاهای بزرگ، سوءتفاهم‌ها و واکنش‌های ناگهانی.

آزمون‌گرفتن از داوطلبان، به‌ویژه، فرصتی فراهم می‌کند تا فیلم هم تنوع عجیب استعدادها را به نمایش بگذارد و هم نگاه جیمی را به شکل سرگرم‌کننده‌ای ترسیم کند. شوخی‌ها اغلب خشن و بی‌پرده‌اند، اما در بافت اثر کارکرد دارند؛ شخصیت‌ها با زبانی مستقیم و گاه تند با یکدیگر حرف می‌زنند و فیلم از پالایش بیش از حد این جهان خودداری می‌کند.

« موسیقی؛ قلب تپندهٔ فیلم موسیقی در «The Commitments» زینت داستان نیست؛ مرکز ثقل آن است. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

لهجهٔ ایرلندی و آهنگ گفتار، بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت فیلم است، اما ممکن است برای برخی تماشاگران فهم بعضی دیالوگ‌ها را دشوار کند. این مسئله به‌ویژه در گفت‌وگوهای سریع و شوخی‌هایی که بر لحن یا اصطلاحات محلی تکیه دارند، محسوس است. در عین حال، همان زبان محلی به شخصیت‌ها فردیت می‌دهد و مانع از آن می‌شود که دوبلینِ فیلم به فضایی بی‌نام‌ونشان تبدیل شود.

گاه آنچه در شنیدن دشوار است، در بازی‌ها و واکنش‌های چهره‌ای شخصیت‌ها روشن‌تر می‌شود؛ بااین‌حال، این ناهمواری می‌تواند فاصله‌ای میان تماشاگر و برخی لحظه‌های کمدی ایجاد کند. ریتم و انسجام روایی ساختار «The Commitments» بیش از آنکه بر پیرنگی فشرده و پیوسته بنا شود، از مجموعه‌ای از برخوردها، تمرین‌ها، اجراها و تنش‌های گروهی شکل می‌گیرد.

این رویکرد با موضوع اثر تناسب دارد: گروهی موسیقی در حال شکل‌گیری است و بخش مهمی از جذابیت، تماشای فرایند جمع‌شدن آدم‌هاست، نه رسیدن به مقصدی از پیش تعیین‌شده. اما همین انتخاب، گاهی به پراکندگی می‌انجامد. بعضی خط‌های داستانی به اندازه‌ای که آغاز می‌شوند پرورده نمی‌مانند و فیلم در لحظاتی به‌جای پیش‌بردن کشمکش، به اجرای بعدی یا اختلاف تازه‌ای روی می‌آورد.

دعواهای اعضا، هرچند از تفاوت شخصیت‌ها و رقابت بر سر جایگاه در گروه برمی‌آیند، گاهی تکراری می‌شوند. وقتی تعارضی چند بار با شکل مشابه بازمی‌گردد، اثرگذاری آن کاهش می‌یابد و توجه تماشاگر بیشتر به موسیقی معطوف می‌شود. این انتخاب برای فیلمی که از اساس بر انرژی اجراها تکیه دارد قابل فهم است، اما هزینه‌اش کم‌رنگ‌شدن بعضی ظرفیت‌های دراماتیک است.

« این مسئله به‌ویژه در گفت‌وگوهای سریع و شوخی‌هایی که بر لحن یا اصطلاحات محلی تکیه دارند، محسوس است. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

در نتیجه، «The Commitments» در بهترین لحظه‌ها فیلمی زنده و پرضربان است و در برخی بخش‌ها مجموعه‌ای از موقعیت‌های جذاب که پیوندشان به استحکام موسیقی نیست. اجرا و کارگردانی Alan Parker تعادلی میان کمدی، درام و اجرای موسیقی برقرار می‌کند که به فیلم لحن خاصش را می‌دهد. نگاه او نه گروه را به افسانه‌ای بی‌عیب تبدیل می‌کند و نه شکست‌ها و تنش‌هایشان را به تراژدی‌ای سنگین می‌کشاند.

دوربین به آدم‌ها و فضاهایشان نزدیک می‌ماند و در صحنه‌های موسیقی، توجه را به جمع و واکنش‌های پیرامون اجرا معطوف می‌کند. حاصل، تصویری است که هم سرخوشی دارد و هم آگاهی از محدودیت‌های اجتماعی شخصیت‌ها. بازی‌ها نیز از همین رویکرد سود می‌برند. اعضای گروه بیش از آنکه هر یک قهرمان روایتی مستقل باشند، اجزای یک ترکیب جمعی‌اند؛ بااین‌حال، دکو و جیمی به‌واسطهٔ حضور پررنگشان در مرکز توجه قرار می‌گیرند.

این تمرکز با منطق گروه موسیقی هماهنگ است، ولی گاهی به قیمت کم‌عمق‌ماندن برخی چهره‌های فرعی تمام می‌شود. فیلم در توصیف رفتارهای جمعی و ساختن فضای صمیمی موفق‌تر از پرداخت روان‌شناختی کامل به تک‌تک اعضاست. جمع‌بندی «The Commitments» فیلمی است که بیش از هر چیز با صدای خود به یاد می‌ماند: صدای دکو، ضرب‌آهنگ ترانه‌ها و هیاهوی گروهی که با وجود اختلاف‌ها، برای مدتی کوتاه شکل و جهت پیدا می‌کند.

شوخی‌های زنده، شخصیت‌های رنگارنگ و انرژی اجراها، به اثر گرما و سرزندگی می‌بخشند؛ در مقابل، ریتم نامتوازن، تکرار برخی درگیری‌ها و رهاشدن بعضی مسیرهای روایی از انسجام آن می‌کاهد. با وجود این نابرابری‌ها، فیلم به جوهرهٔ تجربه‌اش وفادار می‌ماند: امیدی که نه از پیروزی تضمین‌شده، بلکه از خودِ ساختن و نواختن نیرو می‌گیرد.

« نگاه او نه گروه را به افسانه‌ای بی‌عیب تبدیل می‌کند و نه شکست‌ها و تنش‌هایشان را به تراژدی‌ای سنگین می‌کشاند. »

جمع‌بندی

تماشاگرانی که در پی پیرنگی کاملاً فشرده‌اند ممکن است در بخش‌هایی فاصله بگیرند، اما علاقه‌مندان به موسیقی و شخصیت‌های پرجنب‌وجوش، در جهان آشفته و دوست‌داشتنی گروه چیزی خواهند یافت که پس از پایان نیز در ذهن و گوش باقی می‌ماند.