نقد و بررسی
نقد راهی برای فرار نیست (Nowhere to Run) | 1993
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
جایگاه فیلم و طرح آشنا «Nowhere to Run» ساختهٔ رابرت هارمن، فیلمی از دل سنت اکشن‌ـ‌ملودرامای اوایل دههٔ ۱۹۹۰ است؛ دوره‌ای که قهرمانان سرسخت، خانواده‌های در معرض تهدید و صاحبان قدرت فاسد، بارها در قالب‌هایی کمابیش مشابه به روی پرده می‌آمدند. فیلم از همین الگوی آشنا بهره می‌گیرد: سم گیلن، زندانی فراری، در جست‌وجوی پناهگاه به مزرعه‌ای می‌رسد و با کلایدی، بیوه‌ای که همراه دو فرزندش زندگی می‌کند، آشنا می‌شود.
تهدید یک بسازوبفروش زورگو، او را میان ادامهٔ فرار و ایستادن در کنار این خانواده قرار می‌دهد. این چارچوب به‌خودی‌خود وعدهٔ غافلگیری بزرگی نمی‌دهد و فیلم هم چندان در پی بازآفرینی آن نیست. جذابیت اصلی‌اش در عوض از برخورد دو فضای متفاوت می‌آید: خشونت و بی‌اعتمادیِ جهان سم، و زندگی روزمرهٔ خانواده‌ای که می‌کوشد خانه‌اش را حفظ کند.
فیلم در بهترین لحظاتش از همین فاصله برای ساختن حس تعلق و مسئولیت استفاده می‌کند؛ در لحظات ضعیف‌تر، به تکرار فرمولی بسنده می‌کند که پایان و مسیر کلی آن از همان ابتدا چندان دور از انتظار نیست. ون‌دام؛ نیروی جاذبهٔ فیلم ژان‌کلود ون‌دام در نقش سم، بیش از آنکه با پیچیدگی روان‌شناختی شخصیت مخاطب را جذب کند، با حضور بدنی و کاریزمای آشنایش فیلم را پیش می‌برد.
شخصیت او کم‌حرف، گوشه‌گیر و در ظاهر خطرناک است، اما فیلم به‌تدریج سویه‌ای مراقب و مهربان از او نشان می‌دهد. این تضاد، هرچند تازه نیست، با تصویری که ون‌دام از قهرمان اکشن ارائه می‌کند سازگار است: مردی که در ظاهر برای بقا می‌جنگد، اما وقتی پای افراد بی‌دفاع به میان می‌آید، توان کناره‌گیری ندارد.
« تهدید یک بسازوبفروش زورگو، او را میان ادامهٔ فرار و ایستادن در کنار این خانواده قرار می‌دهد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بازی او در صحنه‌های آرام، به اندازهٔ لحظات درگیری پرقدرت نیست؛ بااین‌حال، فیلم از محدودیت‌هایش آگاهانه بهره می‌گیرد و از سکوت و نگاه برای انتقال بخشی از عاطفه استفاده می‌کند. سم قرار نیست با گفتارهای طولانی گذشته یا انگیزه‌هایش را شرح دهد. تماشاگر باید او را از رفتارهای کوچک و انتخاب‌هایی که می‌کند بشناسد.
همین سادگی، در کنار جذابیت ذاتی بازیگر، برای همراه نگه‌داشتن مخاطب کافی است، هرچند جای پرداخت عمیق‌تر شخصیت را نمی‌گیرد. رابطه با کودکان؛ قلب عاطفی روایت گرم‌ترین و ماندگارترین بخش فیلم، رابطهٔ سم با بچه‌هاست. حضور مـوکی و بری، ماجرا را از یک رویارویی صرف میان فراری و مأموران یا قهرمان و تبهکاران فراتر می‌برد.
سم در کنار آن‌ها از چهره‌ای صرفاً تهدیدآمیز فاصله می‌گیرد و امکان دیگری برای خود می‌یابد: کسی که می‌تواند پناه و تکیه‌گاه باشد، حتی اگر خودش زندگی باثباتی نداشته باشد. تعامل او با موکی، به‌ویژه، به فیلم لطافتی می‌دهد که در بخش‌های اکشن کمتر دیده می‌شود. کودک نه فقط ابزاری برای برانگیختن حس حمایت‌گری قهرمان، بلکه نیرویی برای تغییر فضای صحنه‌هاست؛ کنجکاوی و صراحتش گاهی یخ میان او و سم را می‌شکند.
این رابطه با اغراق‌های معمولِ برخی فیلم‌های خانوادگی فاصلهٔ کامل ندارد، اما در مجموع صمیمانه از کار درآمده است. حضور کودکان همچنین کمک می‌کند مضمون خانه از یک ملک یا زمین فراتر برود و به مفهوم امنیت و پیوند عاطفی نزدیک شود. خانه، زمین و مضمون مسئولیت مزرعه در فیلم فقط پس‌زمینه‌ای روستایی برای تعقیب‌وگریزها نیست؛ محور تعارض اخلاقی داستان است.
« سم قرار نیست با گفتارهای طولانی گذشته یا انگیزه‌هایش را شرح دهد. »
شخصیت‌ها و اجرا
کلایدی و فرزندانش به خانه وابسته‌اند، در حالی که توسعه‌دهندهٔ فاسد آن را مانعی در برابر منفعت خود می‌بیند. این تقابل، ساده و روشن ترسیم شده است: در یک سو خانواده‌ای که چیزی جز زندگی‌اش برای دفاع ندارد و در سوی دیگر قدرتی اقتصادی که برای رسیدن به خواسته‌اش از ارعاب و زور استفاده می‌کند.
سادگی این مضمون، هم امتیاز فیلم است و هم محدودیتش. فیلم لازم نمی‌بیند دربارهٔ مناسبات اقتصادی یا معنای مالکیت بحثی پیچیده طرح کند؛ بحران را به شکل ملموس و فوری پیش می‌برد. اما ضدقهرمان‌ها آن‌قدر کم‌لایه‌اند که در برابر قهرمان و خانواده، بیشتر به نماد شرارت شباهت پیدا می‌کنند تا انسان‌هایی با انگیزه‌های قابل‌فهم.
در نتیجه، کشمکش اخلاقی واضح است، اما از نظر دراماتیک عمق چندانی پیدا نمی‌کند. اکشن و ریتم؛ انتظار در برابر پرداخت برای فیلمی با حضور ون‌دام، «Nowhere to Run» اکشن کم‌حجم‌تری از آن چیزی دارد که ممکن است تماشاگر انتظار داشته باشد. درگیری‌ها و تعقیب‌وگریزها در نقاطی از روایت ظاهر می‌شوند، اما بخش بزرگی از زمان فیلم به پنهان‌شدن سم، شکل‌گیری رابطه‌ها و تشدید فشار بر خانواده اختصاص دارد.
این انتخاب می‌توانست به ساخت تعلیق و شخصیت‌پردازی کمک کند، اما ریتم همیشه از آن پشتیبانی نمی‌کند. بعضی قسمت‌ها کش‌دار می‌شوند، بی‌آنکه سکونشان به لایه‌ای تازه از شخصیت یا مضمون بینجامد. وقتی فیلم به صحنه‌های حرکتی می‌رسد، توانایی فیزیکی ون‌دام دوباره محور توجه می‌شود. بااین‌حال، اکشن‌ها کوتاه‌اند و فاصلهٔ میان آن‌ها ممکن است برای مخاطبی که به‌دنبال نمایش پیوستهٔ هنرهای رزمی است، ناامیدکننده باشد.
« کلایدی و فرزندانش به خانه وابسته‌اند، در حالی که توسعه‌دهندهٔ فاسد آن را مانعی در برابر منفعت خود می‌بیند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
فیلم بیشتر از آنکه بر تنوع مبارزه‌ها تکیه کند، از حضور قهرمان و انتظار برای رویارویی بعدی بهره می‌برد. این رویکرد گاهی تعلیق می‌سازد، اما گاهی نیز احساس می‌شود داستان برای رسیدن به چند لحظهٔ پرتحرک بیش از اندازه مکث کرده است. فیلمنامه، گفت‌وگوها و شخصیت‌های فرعی فیلمنامه در پیشبرد خط اصلی شفاف است، اما در گفت‌وگوها و جزئیات گاه به ناهمواری می‌رسد.
برخی دیالوگ‌ها با لحن صحنه جور درنمی‌آیند یا چنان تصنعی ادا می‌شوند که به‌جای تقویت رابطه‌ها، توجه تماشاگر را به نوشته‌شدنشان جلب می‌کنند. شوخی‌ها و لحظه‌های سبک‌تر نیز کیفیت یکدستی ندارند: گاه به شخصیت‌ها گرما می‌بخشند و گاه بیشتر غریب یا ناهماهنگ به نظر می‌رسند. شخصیت کلایدی امکان آن را دارد که زنی مقاوم و آسیب‌پذیر را هم‌زمان نشان دهد، اما فیلم برای پرداختن به تجربه و انتخاب‌های او فضای کافی نمی‌سازد.
رابطه‌اش با سم نیز در چند نقطه سریع‌تر از آنچه درام اقتضا می‌کند شکل می‌گیرد. در سوی مقابل، هیل و دستیارش عمدتاً کارکردی دارند: ایجاد خطر و فراهم‌کردن میدان مقابله برای قهرمان. حضور بازیگرانی چون جوس اکلند و تد لواین می‌تواند به این نقش‌ها وزن بدهد، اما متن کمتر به آن‌ها مجال می‌دهد از تیپ‌های آشنای شرور فراتر بروند.
فضاسازی و لحن فضای روستایی فیلم در تضاد با گذشتهٔ جنایی سم قرار می‌گیرد و به روایت حال‌وهوایی متفاوت از اکشن‌های شهری می‌دهد. مزرعه، خانه و پیرامون طبیعی آن، محیطی آرام به نظر می‌رسند، اما این آرامش پیوسته با تهدید بیرونی مخدوش می‌شود. کارکرد این فضا بیش از آنکه نمادپردازی پیچیده باشد، ایجاد حس پناهگاهی است که هر لحظه امکان از دست‌رفتنش وجود دارد.
« فیلم بیشتر از آنکه بر تنوع مبارزه‌ها تکیه کند، از حضور قهرمان و انتظار برای رویارویی بعدی بهره می‌برد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
لحن فیلم میان ملودرام خانوادگی و اکشن قهرمان‌محور حرکت می‌کند. این ترکیب در صحنه‌های سم و کودکان به تعادل دلنشینی می‌رسد، اما در بخش‌هایی دیگر دو وجه فیلم چندان خوب به هم جوش نمی‌خورند. خشونت و خطر گاهی ناگهان جای لحظات آرام را می‌گیرند، و سپس روایت دوباره به فضای خانوادگی بازمی‌گردد.
این نوسان مانع از آن می‌شود که فیلم در یک لحن کاملاً منسجم تثبیت شود، اما به آن هویتی فراتر از یک اکشن معمولی هم می‌دهد. جمع‌بندی «Nowhere to Run» فیلمی استوار بر فرمولی آشنا، با داستانی ساده و ضدقهرمان‌هایی کم‌پرداخت؛ اثری که نه در روایت و نه در صحنه‌های اکشن، پیوسته غافلگیرکننده نیست.
ریتم گاه کند می‌شود و بعضی دیالوگ‌ها از طبیعی‌بودن فاصله می‌گیرند. بااین‌حال، کاریزمای ون‌دام و رابطهٔ گرم سم با کودکان به فیلم نیروی عاطفی می‌بخشد و آن را از یک نمایش صرفِ درگیری‌ها متمایز می‌کند. پایان‌بندی، بدون آنکه نیاز به شرح جزئیاتش باشد، در چارچوب وعده‌های خود فیلم رضایت‌بخش و سرگرم‌کننده است.
این اثر بیش از آنکه برای تازگی قصه یا اکشن بی‌وقفه به یاد بماند، برای ترکیب قهرمان سرسخت با فضای خانوادگی و حس نوستالژیک سینمای اکشن دههٔ نود ارزش تماشا دارد. تماشاگرِ آمادهٔ پذیرفتن کلیشه‌ها احتمالاً از همراهی با ون‌دام لذت می‌برد؛ کسی که به دنبال روایتی پیچیده یا اکشنی پرتعداد است، ممکن است فاصلهٔ میان لحظات جذاب را طولانی بیابد.
« لحن فیلم میان ملودرام خانوادگی و اکشن قهرمان‌محور حرکت می‌کند. »
ثبت دیدگاه