وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

بازگشت به جهانی که از حرکت بازنایستاده است «Block-Heads» کمدی‌ای است که از دل فاصله‌ای نامتعارف میان زمان و آگاهی بیرون می‌آید: استن سال‌ها پس از پایان جنگ جهانی اول همچنان در سنگر نگهبانی می‌دهد، بی‌خبر از آن‌که جهان مدت‌هاست از میدان نبرد دور شده است. این موقعیت، در نگاه نخست، فقط تمهیدی برای خنده به نظر می‌رسد؛ اما نیروی اصلی آن در برخورد دو جهان نهفته است: جهانی که استن در آن متوقف مانده و جهانی که با شتابی معمول، بی‌اعتنا به او، تغییر کرده است.

بازگشت او به زندگی عادی، به‌جای آن‌که داستانی درباره سازگاری آرام باشد، به زنجیره‌ای از سوءتفاهم‌ها و آشوب‌های خانگی بدل می‌شود. فیلم به‌سرعت از پیش‌زمینه جنگی خود به کانون اصلی‌اش می‌رسد: دیدار دوباره استن و الی و ورود استن به خانه دوستش. این جابه‌جایی، هم زمینه یک کمدی موقعیت را فراهم می‌کند و هم حد داستان‌گویی اثر را آشکار می‌سازد.

فیلم بیش از آن‌که بخواهد پیامدهای سال‌های گمشده استن را بکاود، از آن‌ها سکویی برای پرتاب شوخی‌ها می‌سازد. همین انتخاب، هم به ریتم چابک فیلم کمک می‌کند و هم سبب می‌شود ایده آغازین ظرفیت بیشتری از آنچه روی پرده می‌بینیم داشته باشد. دوستی‌ای که موتور کمدی است پایدارترین نیروی فیلم، رابطه استن و الی است.

بخش مهمی از لذت تماشای «Block-Heads» نه از پیچیدگی طرح، بلکه از صمیمیت و آشنایی این دو شخصیت با یکدیگر می‌آید؛ دوستی‌ای که در رفتارهای روزمره، مکث‌ها، نگاه‌ها و دلخوری‌های کوچک آشکار می‌شود. الی می‌کوشد اوضاع را اداره کند و در برابر هر آشفتگی تصویری آبرومندانه از خود نشان دهد؛ استن، با ناآگاهی و بی‌دفاعی کودکانه‌اش، این تصویر را مرتب در هم می‌شکند.

« فیلم به‌سرعت از پیش‌زمینه جنگی خود به کانون اصلی‌اش می‌رسد: دیدار دوباره استن و الی و ورود استن به خانه دوستش. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

این تضاد صرفاً تقابل آدمی عاقل و دیگری نادان نیست. الی هم خود درگیر غرور، شتاب‌زدگی و اعتمادبه‌نفس شکننده‌ای است که او را به موقعیت‌های مضحک می‌کشاند. از همین‌رو، تماشاگر معمولاً نمی‌تواند آشفتگی را به گردن یکی از آن‌ها بیندازد؛ هر دو در پدیدآمدن آن سهم دارند، هرچند هر یک به شیوه خود.

گرمای رابطه‌شان نیز از همین همکاریِ ناخواسته می‌آید: آن‌ها ممکن است با هم جر و بحث کنند، اما کمدی فیلم بر همراهی‌شان استوار است. بدن، اشیا و منطق شوخی «Block-Heads» در بهترین لحظاتش به کمدی فیزیکی تکیه می‌کند؛ بدنی که با محیط هماهنگ نیست، راه‌پله‌ای که به مانعی طولانی بدل می‌شود، یا شیئی معمولی که در دست شخصیت‌ها منشأ دردسر می‌گردد.

خانه در این فیلم فضایی خنثی نیست؛ هر وسیله و هر گوشه‌اش امکان تازه‌ای برای برهم‌خوردن نظم به دست می‌دهد. خرابکاری‌ها نیز معمولاً از نقشه‌ای حساب‌شده آغاز نمی‌شوند، بلکه از زنجیره‌ای از واکنش‌های عجولانه و تصمیم‌های نادرست شکل می‌گیرند. در چنین کمدی‌ای، زمان‌بندی اهمیت اساسی دارد.

یک مکث کوتاه، نگاه متعجب استن یا تلاش پراضطراب الی برای حفظ ظاهر، گاه از خود حادثه خنده‌آورتر است. فیلم می‌داند که چگونه انتظار تماشاگر را بسازد و سپس با کنشی ساده آن را برهم بزند. در عین حال، همه شوخی‌ها به یک اندازه تازه نیستند: برخی از موقعیت‌ها زود قابل‌پیش‌بینی می‌شوند و تکرار الگوی آشفتگی، گاهی از تیزی خنده می‌کاهد.

« این تضاد صرفاً تقابل آدمی عاقل و دیگری نادان نیست. »

شخصیت‌ها و اجرا

بااین‌همه، اجرای دو بازیگر اصلی اغلب به این الگوهای آشنا جان می‌دهد. خانه به‌مثابه میدان نبرد پس از بازگشت استن، خانه الی به صحنه اصلی فیلم بدل می‌شود؛ فضایی که قرار است محل آسایش باشد، اما هرچه پیش می‌رود بیشتر به میدان نبردی کوچک و بی‌قاعده شباهت پیدا می‌کند. تفاوت این میدان با سنگر آغازین فیلم البته در نوع خطرهاست: اینجا تهدید از گلوله و جنگ نمی‌آید، بلکه از وسایل خانه، آداب معاشرت و تلاش بی‌ثمر شخصیت‌ها برای پنهان‌کردن پیامدهای اشتباهشان سرچشمه می‌گیرد.

همین تغییر مقیاس، یکی از انتخاب‌های مؤثر فیلم است. آشوب خانگی برای تماشاگر ملموس است و به بازیگران فرصت می‌دهد با حرکت و واکنش، موقعیت‌های کمیک را گسترش دهند. حضور همسر الی و همسایگان نیز دایره دردسر را بزرگ‌تر می‌کند: هر بار که به نظر می‌رسد اوضاع ممکن است آرام شود، ورود شخص دیگری یا افشای بخشی از ماجرا، نظم شکننده را دوباره از میان می‌برد.

بااین‌حال، فیلم در گسترش این بخش گاه بیش از حد بر انباشتن سوءتفاهم‌ها تکیه می‌کند و بعضی فرازها اندکی کش‌دار احساس می‌شوند. ایده‌ای بزرگ که زود کنار می‌رود نگهبانی بیست‌ساله استن، ایده‌ای به‌غایت غریب و درعین‌حال بارور است. این موقعیت می‌توانست فیلم را به تأملی طنزآمیز درباره زمان، جنگ و دشواری بازگشت به زندگی پیوند دهد.

اما «Block-Heads» علاقه چندانی به بسط این امکان ندارد. سنگر و سال‌های ازدست‌رفته بیشتر نقش مقدمه‌ای مؤثر را دارند؛ پس از آن، روایت تمرکز خود را بر کمدی خانگی می‌گذارد و پیامدهای ذهنی یا اجتماعی آن دوره را چندان دنبال نمی‌کند. این تصمیم را می‌توان هم نقطه‌ضعف دانست و هم بخشی از هویت فیلم.

« بااین‌همه، اجرای دو بازیگر اصلی اغلب به این الگوهای آشنا جان می‌دهد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

از یک سو، انتظار می‌رود ایده‌ای چنین نامعمول حضور طولانی‌تر و اثر عمیق‌تری بر ماجرا داشته باشد. از سوی دیگر، فیلم هرگز وانمود نمی‌کند که در پی ساختن درامی تاریخی یا روان‌شناختی است. هدفش روشن است: کنار هم گذاشتن دو دوست و تماشای آن‌که چگونه حضورشان هر محیطی را به آشوب می‌کشد. نتیجه، اثری است که ایده آغازینش از خود داستان کامل‌تر به نظر می‌رسد، اما همچنان در قالب کمدیِ موردنظرش کار می‌کند.

ریتم، اجرا و محدودیت‌های روایت کوتاهی فیلم به نفع آن تمام می‌شود. «Block-Heads» فرصت زیادی برای ایستادن و توضیح‌دادن ندارد و معمولاً از موقعیتی به موقعیت دیگر می‌رود. این شتاب به‌ویژه در بخش‌های فیزیکی، حس سرزندگی ایجاد می‌کند؛ شوخی‌ها پیش از آن‌که کاملاً فرسوده شوند، جای خود را به حادثه بعدی می‌دهند.

کارگردانی John G. Blystone نیز بیش از آن‌که بر جلوه‌گری بصری تأکید کند، مسیر حرکت بازیگران و اشیا را در خدمت گگ‌ها قرار می‌دهد. فیلم در سال ۱۹۳۸ ساخته شد و مدت آن در منابع گوناگون حدود پنجاه‌وپنج تا پنجاه‌وهشت دقیقه ذکر شده است؛ در هر صورت، ساختار فشرده‌اش با ماهیت موقعیت‌محور آن سازگار است.

اما فشردگی به‌تنهایی انسجام نمی‌آفریند. روایت بیشتر رشته‌ای از موقعیت‌های کمیک است تا داستانی با تحول روشن و پیوسته. برخی شوخی‌ها بر الگوهای شناخته‌شده بنا شده‌اند و از همان ابتدا می‌توان حدس زد که چه نوع دردسری در راه است. گاهی نیز فیلم برای رسیدن به موقعیت بعدی، به جای آن‌که آن را با ضرورتی داستانی بسازد، صرفاً سوءتفاهم دیگری را به زنجیره می‌افزاید.

« از یک سو، انتظار می‌رود ایده‌ای چنین نامعمول حضور طولانی‌تر و اثر عمیق‌تری بر ماجرا داشته باشد. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

این پراکندگی برای تماشاگرِ مشتاق کمدی دونفره مانع بزرگی نیست، اما کسانی که پیوند روایی محکم‌تری می‌خواهند، ممکن است فیلم را کم‌مایه بیابند. جمع‌بندی «Block-Heads» بیش از آن‌که به سبب قصه‌ای پیچیده در ذهن بماند، بر قدرت حضور استن و الی تکیه دارد. شوخی‌های فیزیکی، آشوب خانه و رفت‌وبرگشت میان رفاقت و کلافگی، فیلمی سرگرم‌کننده و گرم می‌سازند که ریتمش عموماً اجازه نمی‌دهد بی‌جان شود.

در مقابل، ایده بی‌نظیر نگهبانیِ بی‌خبر از پایان جنگ به‌سرعت کنار می‌رود و روایت در ادامه گاهی به رشته‌ای از گگ‌های قابل‌پیش‌بینی تبدیل می‌شود. بااین‌همه، آنچه فیلم را سرپا نگه می‌دارد، همان چیزی است که از یک کمدی لورل و هاردی انتظار می‌رود: نه طرحی حیرت‌انگیز، بلکه شیمی بازیگران و توانایی‌شان در تبدیل یک حرکت ساده یا یک سوءتفاهم کوچک به بحرانی تمام‌عیار.

«Block-Heads» اثری بی‌نقص نیست، اما در لحظات موفقش یادآوری می‌کند که برای خنداندن، گاه کافی است دو دوست قدیمی را در فضایی معمولی کنار هم قرار داد و اجازه داد هر تصمیم کوچکشان، راه را برای آشوبی بزرگ‌تر باز کند.

« جمع‌بندی «Block-Heads» بیش از آن‌که به سبب قصه‌ای پیچیده در ذهن بماند، بر قدرت حضور استن و الی تکیه دارد. »