نقد و بررسی
نقد شوخی و سیگارઆત (Jokes & Cigarettes) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازآفرینی زندگی یک کمدین «Jokes & Cigarettes» یا «Saben aquell» فیلمی از David Trueba است که زندگی کمدین کاتالان، Eugenio، را در بستری از عشق، همکاری هنری و دشواری‌های زیستن با شهرت روایت می‌کند. داستان در بارسلونای اواخر دههٔ شصت آغاز می‌شود؛ جایی که اوخنیو، جواهرفروشی خجالتی، با کونچیتا آشنا می‌شود و برای همراهی او در موسیقی، نواختن گیتار را می‌آموزد.
فیلم از همین نقطه، به‌جای آن‌که صرفاً مسیر صعود یک هنرمند را دنبال کند، رابطه‌ای را می‌کاود که بستر شکل‌گیری هویت حرفه‌ای اوست. عشقی که به همکاری هنری بدل می‌شود هستهٔ عاطفی فیلم، پیوند اوخنیو و کونچیتاست؛ رابطه‌ای که نه با شکوهی رمانتیک و اغراق‌شده، بلکه با جزئیات کوچک و تصمیم‌های مشترک جان می‌گیرد.
آموزش موسیقی، تمرین اجرا و تجربهٔ اضطراب پیش از رفتن روی صحنه، صمیمیتی ملموس میان آن‌ها ایجاد می‌کند. مهم‌تر آن‌که فیلم کونچیتا را تنها به‌عنوان انگیزه‌ای برای رشد اوخنیو به کار نمی‌گیرد: او نیرویی خلاق و همراهی مؤثر است که در شکل‌گیری شخصیت اجرایی او نقش دارد. از این رو، داستان عاشقانه نه حاشیه‌ای دلپذیر، بلکه بخشی از فرایند ساخته‌شدن یک هنرمند است.
« آموزش موسیقی، تمرین اجرا و تجربهٔ اضطراب پیش از رفتن روی صحنه، صمیمیتی ملموس میان آن‌ها ایجاد می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
با این حال، همین تمرکز بر زندگی مشترک گاه تعادل فیلم را بر هم می‌زند. در بخش‌هایی، مسیر حرفه‌ای اوخنیو و تحول طنزش در پس‌زمینهٔ رابطهٔ زناشویی قرار می‌گیرد؛ انتخابی که از نظر عاطفی قابل‌فهم است، اما ممکن است برای تماشاگر مشتاق شناخت دقیق‌تر شیوهٔ کار و رشد هنری او، محدودکننده باشد.
بازی‌هایی که به چهره‌ها جان می‌دهند David Verdaguer در نقش اوخنیو، نقطهٔ اتکای اصلی فیلم است. بازی او بر تقلید صرف از ظاهر یک چهرهٔ شناخته‌شده تکیه ندارد؛ بیش از آن، انرژی، مکث‌ها و فاصلهٔ میان حضور خاموش شخصیت و تسلط تدریجی‌اش بر صحنه را بازسازی می‌کند. اوخنیو در آغاز مردی کم‌حرف و مردد است، اما بازی Verdaguer اجازه می‌دهد که اعتمادبه‌نفس تازه‌اش یک‌شبه و بی‌مقدمه پدیدار نشود.
این تغییر، از خلال بدن، نگاه و ریتم سخن‌گفتن شکل می‌گیرد و به همین سبب باورپذیر می‌ماند. Carolina Yuste نیز در نقش کونچیتا حضوری گرم و مستقل دارد. بازی او، شخصیت را از قالب سادهٔ «همسر هنرمند» فراتر می‌برد و به رابطهٔ زوج، حس مشارکت واقعی می‌بخشد. شیمی میان دو بازیگر، به‌ویژه در لحظات تمرین و اجرا، از مهم‌ترین سرمایه‌های فیلم است.
« با این حال، همین تمرکز بر زندگی مشترک گاه تعادل فیلم را بر هم می‌زند. »
شخصیت‌ها و اجرا
نتیجه، تصویری انسانی از دو نفر است که در مسیرهای هنری و عاطفی یکدیگر اثر می‌گذارند، بی‌آن‌که فیلم تمام پیچیدگی رابطه‌شان را به توضیحی صریح فروبکاهد. صحنه، سکوت و طنز خشک فیلم در بازآفرینی فضای اجراهای کوچک و صمیمی موفق است. صحنه‌ها بیشتر از آن‌که جلوه‌گاهی باشکوه برای تولد یک ستاره باشند، مکان‌هایی نزدیک و آسیب‌پذیر به نظر می‌رسند: هنرمندی در برابر گروهی محدود از تماشاگران، با سکوت‌هایی که می‌توانند به‌اندازهٔ خنده‌ها معنادار باشند.
همین سادگی، اضطراب اجرا را ملموس می‌کند و نشان می‌دهد که کمدی، پیش از آن‌که به واکنش جمعی بدل شود، تجربه‌ای شخصی و پرخطر است. طنز فیلم نیز بر شوخی‌های پرتحرک یا انفجارهای پیاپی خنده متکی نیست. لحن خشک و کم‌شتاب آن، میان مکث، خونسردی و روایت حکایت‌ها حرکت می‌کند. برای مخاطبی که با سنت کمدی اسپانیا و فضای فرهنگی آن آشنایی دارد، این شیوه می‌تواند جذاب و آشنا باشد؛ اما تماشاگر ناآشنا ممکن است بخشی از ظرافت شوخی‌ها را دریافت نکند.
فیلم در این‌جا به جای توضیح‌دادن زمینهٔ فرهنگی هر خنده، به ریتم و اجرای بازیگر اعتماد می‌کند؛ انتخابی که به اصالت فضا کمک می‌کند، اما گاه فاصله‌ای میان اثر و مخاطب می‌سازد. بارسلونا و دوره‌ای در پس‌زمینه بارسلونا در فیلم تنها پس‌زمینه‌ای جغرافیایی نیست؛ شهری است که هویت محلی، زبان و حال‌وهوای تاریخی‌اش در بافت داستان حضور دارند.
« صحنه، سکوت و طنز خشک فیلم در بازآفرینی فضای اجراهای کوچک و صمیمی موفق است. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
فیلم در دو زبان کاتالان و اسپانیایی پیش می‌رود و این ویژگی، به فضای اجتماعی و فرهنگی روایت بُعدی ویژه می‌دهد. همچنین، بازسازی دورهٔ اواخر دههٔ شصت و سال‌های بعد، از طریق پوشش، فضاهای اجرا و موسیقی، به جهان فیلم رنگی مشخص می‌بخشد. بااین‌همه، فیلم در بازنمایی زمانه بیشتر بر تجربهٔ فردی و خانوادگی متمرکز است تا تحلیل گستردهٔ جامعه.
بارسلونا و شرایط اسپانیا زمینه‌ای برای رشد و پذیرش کمدین فراهم می‌کنند، اما کمتر به موضوعی مستقل بدل می‌شوند. این تمرکز، روایت را صمیمی نگه می‌دارد، ولی گاهی فرصت نمی‌دهد که نسبت میان طنز اوخنیو و فضای اجتماعی‌ای که در آن محبوب می‌شود، ژرف‌تر بررسی شود. ریتم و انتخاب‌های روایی یکی از کاستی‌های فیلم، کندشدن ریتم در بخش‌هایی از روایت است.
برخی صحنه‌ها بیش از اندازه امتداد می‌یابند و تکرار موقعیت‌های مشابه، از نیروی پیش‌برندهٔ داستان می‌کاهد. این مسئله به‌خصوص زمانی محسوس می‌شود که فیلم میان زندگی خانوادگی و مسیر حرفه‌ای اوخنیو رفت‌وآمد می‌کند، بی‌آن‌که هر بار این جابه‌جایی به کشف تازه‌ای دربارهٔ شخصیت یا هنر او بینجامد.
« فیلم در دو زبان کاتالان و اسپانیایی پیش می‌رود و این ویژگی، به فضای اجتماعی و فرهنگی روایت بُعدی ویژه می‌دهد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
در برابر این کندی، پرهیز فیلم از تبدیل‌شدن به شرحی شتاب‌زده از موفقیت، امتیازی مهم است. مسیر هنری اوخنیو نه به شکل زنجیره‌ای از پیروزی‌های مرتب و نمایشی، بلکه در دل تردیدها، سازگاری‌ها و تغییرات زندگی روزمره تصویر می‌شود. با این حال، فیلم می‌توانست با تمرکز بیشتر بر شیوهٔ شکل‌گیری سبک کمدی و رابطهٔ آن با تجربه‌های شخصی او، پیوند میان زندگی و هنر را فشرده‌تر و روشن‌تر کند.
جمع‌بندی «Jokes & Cigarettes» بیش از آن‌که شرحی پرشتاب از شهرت یک کمدین باشد، روایتی لطیف و تلخ‌وشیرین دربارهٔ عشقی مشترک، همکاری خلاقانه و هویتی است که به‌تدریج در برابر تماشاگران شکل می‌گیرد. بازی‌های محوری، فضای صمیمی اجراها و طنز خشک فیلم، تصویری انسانی از اوخنیو و کونچیتا می‌سازند؛ تصویری که از ستایش بی‌چون‌وچرای قهرمان خود پرهیز می‌کند.
در مقابل، کندی بخش‌هایی از روایت، کم‌رنگ‌شدن گاه‌به‌گاه مسیر حرفه‌ای و اتکای فیلم به زمینهٔ فرهنگی خاص، تجربهٔ آن را نابرابر می‌سازد. با وجود این ناهمواری‌ها، فیلم در بهترین لحظاتش نشان می‌دهد که خنده بر صحنه می‌تواند حاصلِ پیوندی عمیق میان هنر، ترس و همراهی باشد؛ بی‌آن‌که رازهای سرنوشت شخصیت را پیشاپیش آشکار کند.
« در برابر این کندی، پرهیز فیلم از تبدیل‌شدن به شرحی شتاب‌زده از موفقیت، امتیازی مهم است. »
ثبت دیدگاه