نقد و بررسی
نقد آدم‌های عاقل (Wise Guys) | 2023
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان کمدی خلافکاری و آشفتگی روایی «Wise Guys» ساختهٔ ایگور کوبیلیانسکی، کمدی جنایی رومانیایی‌ای است که ایده‌ای آشنا را به حرکت درمی‌آورد: سه پلیس گرفتار دردسر می‌شوند و برای نجات شغل خود می‌کوشند قاچاقچی‌ای خطرناک را از میدان به در کنند؛ مردی که پیشینه‌ای خصمانه با آنان دارد. فیلم از همان ابتدا بر دوگانهٔ شکست‌خوردگی و جسارت تکیه می‌کند: شخصیت‌هایی که چندان شایستهٔ قهرمان‌بودن به نظر نمی‌رسند، ناگهان ناچار می‌شوند در موقعیتی بزرگ‌تر از توان و تدبیر خود دست به عمل بزنند.
این طرح، در ذات خود، برای کمدی موقعیت و هجو پلیسی ظرفیت دارد. اما «Wise Guys» بیش از آن‌که از این ظرفیت برای ساختن طنزی دقیق و چندلایه بهره بگیرد، اغلب به زنجیره‌ای از موقعیت‌های پرهیاهو و واکنش‌های اغراق‌شده متکی می‌شود. نتیجه، فیلمی است که گاه سرزنده و سرگرم‌کننده جلوه می‌کند، اما انسجام و ظرافت لازم را برای آن‌که شوخی‌هایش به‌طور پیوسته اثرگذار بمانند، به دست نمی‌آورد.
سه پلیس و منطق شخصیت‌پردازی مرکز ثقل داستان، سه پلیس‌اند که در آغاز نه از اقتدار حرفه‌ای برخوردارند و نه از آن هوشمندی آرامی که از مأموران داستان‌های جنایی انتظار می‌رود. دست‌وپاچلفتی‌بودن آنان موتور اصلی موقعیت‌های کمیک است: تصمیم‌هایی که به‌جای حل مسئله، آن را پیچیده‌تر می‌کنند و اعتمادبه‌نفسی که معمولاً جلوتر از توانایی واقعی‌شان حرکت می‌کند.
« این طرح، در ذات خود، برای کمدی موقعیت و هجو پلیسی ظرفیت دارد. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این فاصله میان ادعا و عمل، سرچشمهٔ بالقوهٔ طنزی مؤثر است. بااین‌حال، فیلم در پروراندن تفاوت‌های میان سه شخصیت به اندازهٔ کافی دقیق عمل نمی‌کند. گروه سه‌نفره گاهی بیش از آن‌که مجموعه‌ای از آدم‌های متمایز باشد، به ابزاری برای تولید آشفتگی تبدیل می‌شود. در نتیجه، پیوند میان آنان و تغییر احتمالی روابطشان در طول ماجرا وزن دراماتیک چندانی پیدا نمی‌کند.
مخاطب می‌تواند با درماندگی‌شان همراه شود، اما کمتر فرصت می‌یابد انگیزه‌ها و عادت‌های فردی هر یک را به‌روشنی بشناسد. کمدی و مسئلهٔ زمان‌بندی فیلم در لحظات موفق خود از تضاد میان خشونت جهان تبهکاران و بی‌کفایتی مأمورانش سود می‌برد. همین برخورد، نوعی کمدی خلافکاری می‌سازد که در آن خطر واقعی است، اما واکنش آدم‌ها به خطر می‌تواند مضحک و حتی پوچ باشد.
شوخی‌های سیاه نیز به فیلم امکان می‌دهند فضای جنایی را صرفاً به پس‌زمینه‌ای جدی تبدیل نکند و با کلیشه‌های آشنای این گونه بازی کند. مشکل آن است که شمار شوخی‌ها همیشه با کیفیت اجرای آن‌ها همراه نمی‌شود. برخی موقعیت‌ها بیش از آن‌که از غافلگیری یا زمان‌بندی دقیق نیرو بگیرند، بر تکرار و اغراق تکیه دارند؛ گویی فیلم اطمینان دارد شدت واکنش بازیگران به‌تنهایی برای خنداندن کافی است.
« این فاصله میان ادعا و عمل، سرچشمهٔ بالقوهٔ طنزی مؤثر است. »
شخصیت‌ها و اجرا
چنین رویکردی گاه جواب می‌دهد، اما وقتی شوخی‌ها پی‌درپی و بدون مکث مناسب عرضه می‌شوند، اثرشان کاهش می‌یابد. خنده در این فیلم بیشتر به صورت جرقه‌هایی پراکنده ظاهر می‌شود تا جریانی یکدست. بازی‌ها؛ انرژی در برابر اغراق از امتیازهای محسوس «Wise Guys»، انرژی بازیگران در صحنه‌های گروهی است.
حضور بازیگرانی چون ولی ویجیلی و جانی رومانو، برای بخشی از مخاطبان جاذبه‌ای مستقل دارد و فیلم نیز از این چهره‌ها برای حفظ شور و تحرک خود بهره می‌برد. بازیگران اصلی هم با سماجت در اجرای شخصیت‌هایی ناتوان و گرفتار، فضای آشفتهٔ داستان را پیش می‌برند. هرجا هماهنگی میان آنان شکل می‌گیرد، فیلم لحظه‌ای از سبک‌بالی و ریتم کمیک برخوردار می‌شود.
اما همین انرژی گاه به اغراق بی‌مهار نزدیک می‌شود. وقتی بازی‌ها پیوسته بر بلندی صدا، حرکات نمایشی و واکنش‌های بزرگ استوارند، تفاوت میان طنز آگاهانه و اجرای ناهماهنگ مبهم می‌شود. لحن نیز همیشه میان کمدی، اکشن و لحظات جدی تعادل برقرار نمی‌کند. در برخی صحنه‌ها، بازیگران انگار در فیلم‌های متفاوتی حضور دارند: یکی بر بازی کارتونی تأکید می‌کند و دیگری موقعیت را جدی‌تر می‌گیرد.
« چنین رویکردی گاه جواب می‌دهد، اما وقتی شوخی‌ها پی‌درپی و بدون مکث مناسب عرضه می‌شوند، اثرشان کاهش می‌یابد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
این ناهم‌ترازی، بخشی از شوخی‌ها را پیش از آن‌که مجال شکل‌گیری پیدا کنند، کم‌اثر می‌سازد. روایت سرراست، ریتم ناپایدار داستان، استخوان‌بندی ساده و قابل‌فهمی دارد: تهدیدی بزرگ، مأمورانی که فرصت چندانی ندارند و تلاش‌هایی که قرار است هم خطرناک باشند و هم مضحک. این سادگی به‌خودی‌خود ضعف نیست؛ بسیاری از کمدی‌های جنایی با طرحی محدود، به کمک شخصیت‌پردازی و تدوین دقیق جان می‌گیرند.
مسئله در این‌جاست که «Wise Guys» گاهی به‌جای فشرده‌کردن مسیر ماجرا، آن را کش می‌دهد و بارها به موقعیت‌هایی بازمی‌گردد که پیش‌تر کارکرد خود را نشان داده‌اند. افت ریتم، به‌ویژه در تعقیب‌وگریزها و بخش‌هایی که باید تنش را بالا ببرند، محسوس است. بعضی صحنه‌ها طولانی‌تر از میزان لازم ادامه می‌یابند و به‌جای آن‌که حرکت داستان را تندتر کنند، حس توقف ایجاد می‌کنند.
از سوی دیگر، سرراستی روایت باعث می‌شود بسیاری از پیچیدگی‌های احتمالی زود کنار گذاشته شوند. فیلم کمتر به غافلگیری یا تغییر مسیرهای معنادار علاقه نشان می‌دهد و بیش از همه بر رسیدن شخصیت‌ها از یک دردسر به دردسر بعدی تکیه دارد. هجو مافیا و جهان جنایی هجو کلیشه‌های مافیایی یکی از ایده‌های جذاب فیلم است.
« این ناهم‌ترازی، بخشی از شوخی‌ها را پیش از آن‌که مجال شکل‌گیری پیدا کنند، کم‌اثر می‌سازد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
در جهان «Wise Guys»، اقتدار تبهکارانه و مهارت پلیسی هر دو از شکوه معمول خود فاصله می‌گیرند؛ آدم‌ها نه همیشه زیرک‌اند و نه مطابق تصویر قهرمانانه‌ای که از خود دارند رفتار می‌کنند. این فاصله، مجال طنزی فراهم می‌آورد که هم به پلیس‌ها و هم به مجرمان نظر دارد. خشونت و تهدید نیز گاه به شکلی نامنتظر وارد صحنه می‌شوند و به فیلم لحنی تلخ‌تر از یک کمدی سبک می‌بخشند.
بااین‌همه، هجو همیشه به مشاهده‌ای تیز یا موضعی روشن نمی‌رسد. فیلم عناصر آشنای سینمای مافیایی را به بازی می‌گیرد، اما کمتر آن‌ها را از نو معنا می‌کند. گاهی صرفِ کنار هم گذاشتن تهدیدهای جدی و رفتارهای مضحک، جای پرداختن به تناقض‌های جهان داستان را می‌گیرد. بنابراین، هجو فیلم بیش از آن‌که ساختاری عمیق داشته باشد، در لحظه‌ها و شوخی‌های منفرد خود جلوه می‌کند.
جلوهٔ فنی و یکدستی لحن در یک کمدی جنایی، تصویر و صدا فقط وظیفهٔ ثبت ماجرا را ندارند؛ آن‌ها باید ریتم شوخی و حس خطر را نیز تنظیم کنند. در این فیلم، گاه اجرا و کیفیت صحنه‌ها آن‌قدر ناپایدار به نظر می‌رسد که توجه مخاطب از شخصیت‌ها و موقعیت به خودِ ساختار فیلم منحرف می‌شود. ناهماهنگی میان اجرا، طراحی فضا و لحنی که هر صحنه دنبال می‌کند، به یکدستی کلی اثر آسیب می‌زند.
« این فاصله، مجال طنزی فراهم می‌آورد که هم به پلیس‌ها و هم به مجرمان نظر دارد. »
جمع‌بندی
بااین‌حال، همین ناهمواری ممکن است برای بعضی تماشاگران بخشی از جذابیت فیلم باشد. «Wise Guys» در لحظه‌هایش بیش از آن‌که محصولی صیقلی و حساب‌شده به نظر برسد، به نمایشی پرتحرک و گاه بی‌قاعده شباهت دارد. این ویژگی می‌تواند تماشای آن را برای مخاطبی که به کمدی‌های پراغراق علاقه دارد دلپذیر کند، اما برای کسی که از فیلم انتظار میزانسن منضبط و پرداخت فنی یکپارچه دارد، دشواری‌هایی پدید می‌آورد.
جمع‌بندی «Wise Guys» فیلمی با ایده‌ای مناسب برای کمدی جنایی است: سه پلیس ناکام، دشمنی خطرناک و موقعیتی که از هر سو قابلیت آشفتگی دارد. انرژی بازیگران، شوخی‌های سیاه و بازی با کلیشه‌های مافیایی لحظه‌هایی سرگرم‌کننده می‌آفریند؛ اما کش‌آمدن داستان، ریتم ناپایدار، شوخی‌های ناموفق و اغراق‌هایی که گاه از کنترل خارج می‌شوند، مانع شکل‌گیری تجربه‌ای منسجم می‌شود.
ارزش فیلم بیش از هر چیز به میزان تحمل مخاطب در برابر لحن نامتعادل و طنز پرحجم آن بستگی دارد. تماشاگرانی که از کمدی‌های خلافکاریِ آشفته و بازی‌های نمایشی لذت می‌برند، ممکن است در میان لحظه‌های نامنظم آن سرگرمی پیدا کنند. اما اگر انتظار طنزی دقیق، روایتی خوش‌ریتم یا شخصیت‌هایی با تحول روشن وجود داشته باشد، فیلم احتمالاً کمتر از وعدهٔ آغازین خود برآورده می‌کند.
« بااین‌حال، همین ناهمواری ممکن است برای بعضی تماشاگران بخشی از جذابیت فیلم باشد. »
ثبت دیدگاه