نقد و بررسی
نقد راز نیکولا تسلا (The Secret of Nikola Tesla) | 1980
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
میان زندگی‌نامه و اسطوره «The Secret of Nikola Tesla» ساختهٔ Krsto Papić، فیلمی زندگی‌نامه‌ای از سینمای یوگسلاوی در سال ۱۹۸۰ است که زندگی و زمانهٔ نیکولا تسلا را به درامی دربارهٔ نبوغ، جاه‌طلبی و مناسبات قدرت بدل می‌کند. فیلم از همان آغاز، تسلا را نه صرفاً مخترعی درگیر محاسبه و آزمایش، بلکه انسانی تنها در برابر نظمی اقتصادی و اجتماعی نشان می‌دهد که ایده‌های بزرگ را تا زمانی می‌پذیرد که سود و اختیارش را تهدید نکنند.
این زاویه به اثر نیرویی فراتر از بازسازی چند واقعهٔ تاریخی می‌دهد: پرسش اصلی آن، نسبت میان دانش و مالکیت است؛ اینکه چه کسی حق دارد حاصل اندیشه را به نام خود ثبت کند و چه کسی از دستاورد آن بهره‌مند شود. روایت گاه از واقع‌گرایی زندگی‌نامه‌ای فاصله می‌گیرد و به اسطوره‌پردازی نزدیک می‌شود، اما همین فاصله با تصویر فیلم از تسلا به‌عنوان اندیشمندی آینده‌نگر و ناسازگار با منطق زمانه‌اش پیوند دارد.
دانشمند در برابر صاحبان قدرت یکی از جذاب‌ترین محورهای فیلم، کشاکش تسلا با توماس ادیسون، همکاری‌اش با جورج وستینگهاوس و مواجهه‌اش با جی.پی. مورگان است. این تقابل‌ها صرفاً جدال چند شخصیت تاریخی نیستند؛ هر یک نمایندهٔ شیوه‌ای متفاوت از دیدن فناوری‌اند. تسلا به ظرفیت دگرگون‌کنندهٔ ایده‌های علمی می‌اندیشد، درحالی‌که صاحبان سرمایه می‌پرسند آن ایده چگونه می‌تواند به نظامی سودآور و قابل‌کنترل تبدیل شود.
« این تقابل‌ها صرفاً جدال چند شخصیت تاریخی نیستند؛ هر یک نمایندهٔ شیوه‌ای متفاوت از دیدن فناوری‌اند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
روایت با تکیه بر این اختلاف، بحث فنی دربارهٔ برق را به کشمکشی دراماتیک بدل می‌کند و نشان می‌دهد چگونه اختراع، قرارداد و سرمایه‌گذاری می‌توانند سرنوشت یک پروژه را شکل دهند. بااین‌حال، گاهی تقابل‌ها بیش از آنکه از رابطه‌ای پیچیده و چندلایه برخیزند، به صورت رویارویی روشن قهرمان با مخالفانش ترسیم می‌شوند؛ انتخابی که وضوح داستان را افزایش می‌دهد، اما از ظرافت تاریخی و اخلاقی آن می‌کاهد.
بازی پتر بوژوویچ و چهرهٔ تسلا پتر بوژوویچ در نقش تسلا، مرکز ثقل فیلم است. بازی او بر نمایش نبوغ به‌صورت جلوه‌ای پرهیاهو تکیه ندارد؛ در عوض، با خویشتن‌داری، تمرکز و نوعی فاصله‌گیری از اطرافیان، تصویری از ذهنی می‌سازد که پیوسته درگیر ایده‌هایی بزرگ‌تر از گفت‌وگوهای روزمره است. تسلای او می‌تواند قاطع و سرسخت باشد، اما در زیر این قطعیت، آسیب‌پذیری و تنهایی نیز دیده می‌شود.
همین دوگانگی کمک می‌کند شخصیت به تمثالی یک‌بعدی از «دانشمند نابغه» فروکاسته نشود، هرچند فیلم در برخی لحظه‌ها او را بیش از اندازه در مقام قربانیِ نادیده‌گرفته‌شده قرار می‌دهد. بازیگران نقش‌های پیرامونی نیز با حضورهای به‌یادماندنی به فضای تاریخی اثر کمک می‌کنند؛ از جمله اورسن ولز در نقش مورگان و استروتر مارتین در نقش وستینگهاوس.
« بازی پتر بوژوویچ و چهرهٔ تسلا پتر بوژوویچ در نقش تسلا، مرکز ثقل فیلم است. »
شخصیت‌ها و اجرا
بااین‌همه، تمرکز شدید بر تسلا گاهی مجال چندانی برای شکل‌گیری زندگی مستقل شخصیت‌های دیگر باقی نمی‌گذارد. بازیگران مکمل و محدودیت شخصیت‌پردازی فیلم از حضور بازیگران آمریکایی در کنار بازیگران یوگسلاویایی بهره می‌گیرد تا چهره‌های شناخته‌شدهٔ عصر تسلا را در چارچوبی بین‌المللی بازسازی کند.
اورسن ولز، با وزن و صلابت آشنای خود، به مورگان اقتداری فوری می‌بخشد؛ شخصیتی که در نگاهش به فناوری، محاسبهٔ اقتصادی بر آرمان‌گرایی تقدم دارد. وستینگهاوس نیز در قیاس با او، امکان رابطه‌ای مبتنی بر همکاری را نمایندگی می‌کند، هرچند این همراهی هم درون مرزهای منافع و محدودیت‌های زمانه باقی می‌ماند.
نقش‌های فرعی گاه بیش از آنکه شخصیت‌هایی کامل باشند، کارکردی روایی دارند: برای پیش بردن بحث، بازتاباندن اندیشه‌های تسلا یا نشان‌دادن واکنش محیط به او وارد صحنه می‌شوند. این امر از پیچیدگی روابط انسانی می‌کاهد. فیلم فرصت محدودی به تردیدها، انگیزه‌ها و دگرگونی‌های درونی این افراد می‌دهد؛ در نتیجه، برخی رویارویی‌ها بیشتر حامل معنا هستند تا حاصل رابطه‌ای که به‌تدریج ساخته شده باشد.
« بااین‌همه، تمرکز شدید بر تسلا گاهی مجال چندانی برای شکل‌گیری زندگی مستقل شخصیت‌های دیگر باقی نمی‌گذارد. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
تاریخ به‌مثابه چشم‌انداز فضای تاریخی فیلم، تنها پس‌زمینه‌ای برای لباس‌ها و نام‌های مشهور نیست؛ شهرها، اتاق‌های کار و محیط‌های صنعتی در ساختن حس دوره‌ای نقش دارند که فناوری در آن با سرعتی چشمگیر در حال تغییر بود. علاقهٔ فیلم به رؤیاهای علمی تسلا نیز از همین زمینه نیرو می‌گیرد: پروژه‌های او در مقام طرح‌هایی انتزاعی باقی نمی‌مانند، بلکه با پرسش از آیندهٔ جامعه و دسترسی عمومی به فناوری گره می‌خورند.
فیلم در این بخش‌ها از نیروی تخیل بهره می‌برد و به تماشاگر امکان می‌دهد شور یک ذهن پیش‌نگر را احساس کند، بی‌آنکه لازم باشد همهٔ جزئیات علمی را به درس‌گفتاری فنی تبدیل کند. در عین حال، تصویر تاریخی اثر همیشه یکدست نیست؛ بازسازی دوره گاهی به‌جای آنکه از دل جزئیات صحنه و رفتارها جان بگیرد، بر نشانه‌های آشکار تکیه می‌کند.
بنابراین، فضای فیلم در لحظاتی گیرا و تماشایی است و در لحظاتی دیگر اندکی نمایشی و قراردادی به نظر می‌رسد. ریتم، صدا و موسیقی کندی ریتم از مهم‌ترین دشواری‌های تماشای فیلم است. روایت برای پیش‌بردن ایده‌های خود به گفت‌وگوهای طولانی و توقف‌های تأملی میدان می‌دهد؛ این مکث‌ها گاهی به اثر مجال می‌دهند تا تناقض میان آرمان علمی و منافع اقتصادی را بپروراند، اما در بخش‌هایی نیز از نیروی دراماتیک می‌کاهند.
« بنابراین، فضای فیلم در لحظاتی گیرا و تماشایی است و در لحظاتی دیگر اندکی نمایشی و قراردادی به نظر می‌رسد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
برخی صحنه‌ها پس از آنکه نکتهٔ اصلی خود را رسانده‌اند ادامه پیدا می‌کنند و تکرار مضمون، جای رشد تازهٔ کشمکش را می‌گیرد. این مسئله به‌ویژه برای تماشاگرانی که انتظار زندگی‌نامه‌ای پرحادثه دارند محسوس است: فیلم بیش از آنکه بر فراز و فرودهای بیرونی تکیه کند، به گفت‌وگو و طرح ایده‌ها وابسته است.
کیفیت صدا نیز همیشه با فضای تاریخی و جدیت موضوع هماهنگ نمی‌شود. موسیقی در بعضی لحظات به جای آنکه تنش یا اندوه را از دل صحنه تقویت کند، حال‌وهوایی ناهمخوان پدید می‌آورد. این ناهماهنگی‌ها الزاماً فیلم را از پا نمی‌اندازند، اما پیوستگی تجربهٔ تماشاگر را مختل می‌کنند. خیال علمی و معنای «راز» عنوان فیلم وعدهٔ کشف را در خود دارد، اما «راز» در اینجا بهتر است نه همچون معمایی ساده با پاسخی قطعی، بلکه به‌مثابه پرسشی دربارهٔ میراث تسلا فهمیده شود: چه چیزی از یک اندیشه باقی می‌ماند، وقتی پدیدآورنده‌اش دیگر نمی‌تواند مسیر آن را تعیین کند؟
فیلم علاقه‌مند است میان واقعیت تاریخی و تصویر افسانه‌ای تسلا رفت‌وآمد کند. از یک سو، دانشمند را در دل روابط مالی و رقابت‌های فنی قرار می‌دهد؛ از سوی دیگر، به رؤیاهای او چنان وسعتی می‌بخشد که گاه مرز میان امکان، آرزو و اسطوره کم‌رنگ می‌شود. این رویکرد به اثر لحن شاعرانه و بلندپروازانه‌ای می‌دهد، اما خطر ساده‌سازی نیز به همراه دارد: اگر هر شکست را صرفاً نتیجهٔ بدخواهی دیگران بدانیم، پیچیدگی اقتصاد، علم و مسئولیت فردی از نظر دور می‌ماند.
« کیفیت صدا نیز همیشه با فضای تاریخی و جدیت موضوع هماهنگ نمی‌شود. »
جمع‌بندی
قوت فیلم آنجاست که این پرسش را زنده نگه می‌دارد، نه اینکه آن را به پاسخ تاریخیِ بی‌چون‌وچرا بدل کند. جمع‌بندی «The Secret of Nikola Tesla» اثری بلندپروازانه و تأمل‌برانگیز است که زندگی دانشمندی نامدار را به بحثی دربارهٔ قدرت، سرمایه و سرنوشت رؤیاهای علمی پیوند می‌زند. بازی تأثیرگذار پتر بوژوویچ و کشمکش میان تسلا، ادیسون و مورگان، فیلم را از یک بازسازی صرفاً آموزشی فراتر می‌برند.
فضای تاریخی و اشتیاق به جهان علمیِ در حال دگرگونی نیز از جذابیت‌های مهم آن‌اند. در برابر این امتیازها، ریتم کند، شخصیت‌پردازی محدودِ برخی نقش‌های فرعی و ناهماهنگی‌های صوتی و موسیقایی، گاه از انسجام اثر می‌کاهند. فیلم همیشه به ظرافتی یکسان میان تاریخ و اسطوره تعادل برقرار نمی‌کند، اما همین تنش بخشی از هویت آن است.
حاصل، پرتره‌ای است که بیش از ارائهٔ شرحی جامع از یک زندگی، می‌کوشد حسِ برخورد نبوغ فردی با سازوکارهای قدرت را به تماشاگر منتقل کند.
« قوت فیلم آنجاست که این پرسش را زنده نگه می‌دارد، نه اینکه آن را به پاسخ تاریخیِ بی‌چون‌وچرا بدل کند. »
ثبت دیدگاه