نقد و بررسی
نقد داچیماوا لی (Dachimawa Lee) | 2008
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
بازآفرینیِ جاسوسِ افسانه‌ای «داچیماوا لی» ساختهٔ Ryoo Seung-wan، کمدیِ جاسوسیِ کره‌ای است که به‌جای جدی‌گرفتن قراردادهای ژانر، آن‌ها را به بازی می‌گیرد. داستان در دوران سلطهٔ ژاپن بر کره می‌گذرد: مجسمهٔ بودای زرین به سرقت رفته و رازهای مهمی دربارهٔ مبارزان آزادی‌خواه را در خود پنهان دارد.
مأمور افسانه‌ای، داچیماوا لی، برای یافتن مجسمه و پی‌بردن به توطئهٔ پشت سرقت وارد ماجرا می‌شود. این مأموریت، بیش از آنکه چارچوبی برای یک معمای پیچیده باشد، سکویی است برای نمایش شوخی‌های پی‌درپی، تعقیب‌وگریزهای پرتحرک و هجوِ فیلم‌های جاسوسی و اکشن. از همان ابتدا روشن است که فیلم قصد ندارد قهرمانی واقع‌گرا بسازد.
داچیماوا لی در روایت، مردی است افسونگر، ورزیده و شکست‌ناپذیر؛ اما تصویر و بازی Im Won-hee این شکوه را با نوعی خودآگاهی مضحک برهم می‌زند. فاصلهٔ میان افسانه‌ای که شخصیت دربارهٔ خودش می‌سازد و آنچه در عمل می‌بینیم، یکی از سرچشمه‌های اصلی طنز فیلم است. این فاصله نه صرفاً شوخی با ظاهر قهرمان، بلکه تمسخری بر زبان پرطمطراق و خودبزرگ‌بینیِ قهرمانان کلاسیک سینمای عامه‌پسند است.
« مأمور افسانه‌ای، داچیماوا لی، برای یافتن مجسمه و پی‌بردن به توطئهٔ پشت سرقت وارد ماجرا می‌شود. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
کمدیِ اغراق و بازیِ بازیگر بازی Im Won-hee موتور اصلی فیلم است. او نقش را با چنان جدیتِ ساختگی و حرکاتِ حساب‌شده‌ای اجرا می‌کند که مرز میان ادا، هجو و اجرای واقعی مدام جابه‌جا می‌شود. قهرمان او هر حرکت را همچون لحظه‌ای تاریخی می‌نمایاند: یک نگاه، چرخش سر یا ژست رزمی، گویی قرار است شکوهی حماسی را ثبت کند؛ اما همین تأکید بیش از اندازه، صحنه را به کمدی می‌کشاند.
بازیگر به‌جای آنکه با شوخی فاصله بگیرد، درون آن زندگی می‌کند و همین انتخاب به شخصیت نیرویی خاص می‌بخشد. طنز فیلم تنها بر دیالوگ تکیه ندارد. بخش مهمی از خنده‌ها از بدن، ریتم و برخوردهای فیزیکی برمی‌آید؛ از لغزش‌ها و ضربه‌ها تا مکث‌هایی که درست در لحظهٔ انتظار رخ می‌دهند. فیلم گاه با یک حرکت کوچک، شکوهِ یک صحنهٔ قهرمانانه را واژگون می‌کند و گاه شوخی را آن‌قدر کش می‌دهد که خودِ طولانی‌شدن به بخشی از لطیفه بدل می‌شود.
این شیوه در لحظات موفق، سرزنده و خلاق است؛ اما اتکای مداوم به شدت و اغراق، گاهی اثرگذاری شوخی‌ها را کم می‌کند. هجوِ ژانر و بازی با خاطرهٔ سینما «داچیماوا لی» از قراردادهای آشنای فیلم جاسوسی بهره می‌گیرد: مأمورانی با هویت پنهان، ابزارهای عجیب، تعقیب‌های پرمخاطره و توطئه‌هایی که دامنه‌شان از آنچه ابتدا به نظر می‌رسد فراتر می‌رود.
« کمدیِ اغراق و بازیِ بازیگر بازی Im Won-hee موتور اصلی فیلم است. »
شخصیت‌ها و اجرا
اما این عناصر بیشتر مصالحی برای تقلید و وارونه‌سازی‌اند تا اجزای یک داستان پرتعلیق. فیلم با لحن رسمی و پرابهتِ آثار جاسوسی بازی می‌کند و می‌کوشد نشان دهد که چگونه زبانِ سینمایی می‌تواند یک مأموریت ساده را به افسانه‌ای پرزرق‌وبرق تبدیل کند. ارجاع‌ها نیز بخشی از همین بازی‌اند. اثر از سنت فیلم‌های اکشن و جاسوسیِ گذشته الهام می‌گیرد و گاه به وسترن و هنرهای رزمی هم سرک می‌کشد.
حاصل، فیلمی است که دوست دارد تماشاگر را نه فقط با ماجرای پیش رو، بلکه با خاطرهٔ ژانرها و فیلم‌های دیگر سرگرم کند. این رویکرد برای مخاطبی که از سینمای عامه‌پسند و کلیشه‌های آن لذت می‌برد، می‌تواند جذاب باشد؛ برای تماشاگری که با این ارجاع‌ها آشنایی ندارد یا به طنزِ خودآگاه علاقه‌مند نیست، بخشی از شوخی‌ها احتمالاً کم‌اثر می‌ماند.
حرکت، زد‌وخورد و طراحی بصری توانایی Ryoo Seung-wan در صحنه‌پردازی اکشن، به فیلم انرژی بصری می‌دهد. تعقیب‌وگریزها و مبارزه‌ها فقط میان‌پرده‌هایی برای رسیدن به لطیفهٔ بعدی نیستند؛ گاه به‌واسطهٔ طراحی دقیق و مهارت بدنی، خودشان به جاذبهٔ مستقل تبدیل می‌شوند. بعضی نبردها آشکارا کمدی‌اند و ضربه‌ها و واکنش‌ها را تا مرز کاریکاتور پیش می‌برند؛ برخی دیگر، با وجود لحن هجوآمیز، شکوه و چالاکیِ سینمای رزمی را حفظ می‌کنند.
« اما این عناصر بیشتر مصالحی برای تقلید و وارونه‌سازی‌اند تا اجزای یک داستان پرتعلیق. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
همین جابه‌جایی میان خنده و مهارت، به اکشن فیلم تنوع می‌بخشد. ظاهر اثر نیز با این جهانِ اغراق‌آمیز هماهنگ است. فیلم می‌کوشد حال‌وهوای سینمای جاسوسی و اکشنِ قدیمی را بازآفرینی کند، اما آن را با زرق‌وبرق و شوخیِ معاصر درهم می‌آمیزد. نتیجه همیشه یکدست نیست، ولی آگاهانه از واقع‌نمایی فاصله می‌گیرد.
صحنه‌ها گاه مانند نمایش‌هایی پرتحرک و تصنعی به نظر می‌رسند؛ این تصنع، در منطق فیلم، نقصی تصادفی نیست، بلکه بخشی از تقلیدِ سبک‌های سینماییِ اغراق‌شده است. روایت؛ بهانه‌ای برای نمایش در سطح داستانی، فیلم از یک مأموریت روشن آغاز می‌کند، اما علاقهٔ اصلی‌اش نه در گره‌گشاییِ معما، بلکه در ساختن موقعیت‌های تازه برای کمدی و اکشن است.
سرقت مجسمه و اهمیت اطلاعات پنهان در آن، انگیزه‌ای مناسب برای حرکت شخصیت‌ها فراهم می‌کند؛ بااین‌حال، روایت به‌ندرت چنان عمق می‌یابد که تعلیق یا کشف حقیقت به نیروی غالب فیلم بدل شود. رخدادها بیشتر بهانه‌ای‌اند برای رسیدن به صحنه‌ای تازه، شوخی‌ای دیگر یا تقلیدی آشناتر از یک قرارداد ژانری.
« همین جابه‌جایی میان خنده و مهارت، به اکشن فیلم تنوع می‌بخشد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
این انتخاب با هدف هجو سازگار است، اما هزینه‌ای هم دارد. شخصیت‌های فرعی عمدتاً در خدمت کارکردهای لحظه‌ای خود باقی می‌مانند و فرصت چندانی برای تحول یا پیچیدگی پیدا نمی‌کنند. روابط میان شخصیت‌ها نیز کمتر از آنکه از درونیات آنان سرچشمه بگیرد، تابع نیاز فیلم به شوخی و حرکت است. بنابراین، اگر تماشاگر در کنار خنده و اکشن به شخصیت‌پردازیِ پیوسته و داستانی منسجم نیاز داشته باشد، ممکن است احساس کند اثر بیش از اندازه از پرداخت روایی می‌گریزد.
ریتم و مسئلهٔ تراکم شوخی‌ها مهم‌ترین مشکل فیلم، فراوانی بی‌وقفهٔ ایده‌هاست. هر شوخی، ارجاع یا حرکت اغراق‌آمیز به‌سرعت با نمونه‌ای دیگر دنبال می‌شود و مجالِ مکث و هضم کمتر پیش می‌آید. در آغاز، این شتاب می‌تواند نیرویی مسری ایجاد کند: فیلم پیوسته غافلگیر می‌کند و تماشاگر را با خود می‌برد.
اما وقتی همان شدت بدون تغییر ادامه یابد، شوخی‌ها فرصت رسوب پیدا نمی‌کنند و بخشی از آن‌ها پیش از آنکه اثر بگذارند، زیر موج بعدیِ اغراق محو می‌شوند. مشکل فقط تکرار یک لطیفه نیست؛ فیلم گاه چنان مشتاقِ نمایش همهٔ ایده‌هایش است که میان لحظات موفق و کم‌اثر تمایزی نمی‌گذارد. حذف یا کوتاه‌کردن بعضی شوخی‌ها می‌توانست به صحنه‌های قوی‌تر مجال درخشش بدهد و ریتم کلی را متعادل‌تر کند.
« این انتخاب با هدف هجو سازگار است، اما هزینه‌ای هم دارد. »
جمع‌بندی
بااین‌حال، همین افراط برای بخشی از جذابیت اثر نیز ضروری است: «داچیماوا لی» نمی‌خواهد هجوی ظریف و کم‌صدا باشد، بلکه با سماجت و بی‌پروایی به سوی آشوبِ کمیک می‌رود. جمع‌بندی «داچیماوا لی» تجربه‌ای نامتوازن، اما صاحبِ هویت است: کمدیِ جاسوسی‌ای که با قهرمانِ خود، زبانِ سینمای اکشن و خاطرهٔ فیلم‌های گذشته شوخی می‌کند.
بازی پرانرژی Im Won-hee، شوخی‌های فیزیکی و صحنه‌های اکشنِ پرتحرک، فیلم را به اثری دیدنی و متمایز بدل می‌کنند. در برابر، تراکم شوخی‌ها، وابستگی به ارجاع‌های سینمایی و کم‌عمقی شخصیت‌ها مانع از آن می‌شود که همهٔ اجزای فیلم به یک کلیت رواییِ استوار برسند. ارزش فیلم بیش از آنکه در داستان‌گویی یا پرداخت روان‌شناختی باشد، در جسارتِ اجرایی و لذتِ تقلید نهفته است.
اگر تماشاگر با طنزِ پرهیاهو، اغراقِ عامه‌پسند و بازی با قراردادهای ژانری همراه شود، اثر لحظات سرگرم‌کننده و گاه واقعاً خلاقانه‌ای پیشکش می‌کند؛ اگر انتظار روایتی منضبط و شخصیت‌هایی چندوجهی داشته باشد، احتمالاً با فیلمی روبه‌رو خواهد شد که توانایی‌هایش را پراکنده می‌کند. «داچیماوا لی» در نهایت نه جاسوسی جدی، بلکه جشنواره‌ای عامدانه آشفته از ژست‌ها، ضربه‌ها و شوخی‌های سینمایی است.
« بازی پرانرژی Im Won-hee، شوخی‌های فیزیکی و صحنه‌های اکشنِ پرتحرک، فیلم را به اثری دیدنی و متمایز بدل می‌کنند. »
ثبت دیدگاه