نقد و بررسی
نقد سیل بزرگ (The Flood) | 2024
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
تاریخ در اتاقی بسته «The Flood» اثر Gianluca Jodice درامی تاریخی است که نقطهٔ عزیمتش نه میدان نبرد و نه تالارهای پرزرق‌وبرق ورسای، بلکه زندان است: لویی شانزدهم، ماری آنتوانت و فرزندانشان در سال ۱۷۹۲ در برج تمپل پاریس به سر می‌برند و چشم‌انتظار محاکمه‌اند. فیلم، به‌جای آن‌که انقلاب را در گسترهٔ میدان‌ها و جمعیت‌ها دنبال کند، نگاهش را به خانواده‌ای محدود می‌سازد که یک‌باره از جایگاه سلطنتی به وضعیتی شکننده و محصور رانده شده‌اند.
این انتخاب، هم سرچشمهٔ جذابیت اثر است و هم محدودیتی که در طول روایت به چشم می‌آید. عنوان فیلم به معنای «سیل» است؛ تصویری که می‌تواند هم به هجوم رخدادهای تاریخی اشاره کند و هم به فروریختن تدریجی جهانی که اعضای خانوادهٔ سلطنتی آن را بدیهی می‌پنداشتند. البته فیلم برای فهمیدن این تصویر به دانستن جزئیات تاریخ نیاز ندارد.
کافی است ببینیم چگونه قدرتی که روزگاری در رفتار، پوشش و تشریفات روزمره حضور داشت، در فضای زندان به خاطره‌ای دور بدل می‌شود. اثر در این جابه‌جاییِ جایگاه، بیش از بازگویی تاریخ، به تماشای تغییر مناسبات انسانی علاقه نشان می‌دهد. از شکوه به محرومیت یکی از مؤثرترین جنبه‌های فیلم، تقابل میان زندگی پیشین شخصیت‌ها و اکنونِ محصور آن‌هاست.
در ورسای، آیین‌ها و امتیازها بخشی از نظم معمول جهان بوده‌اند؛ در برج تمپل، همان نظم دیگر کارایی ندارد. اشیا، اتاق‌ها و رفت‌وآمدها معنایی تازه پیدا می‌کنند، زیرا خانواده ناچار است با محدودیت‌هایی روبه‌رو شود که پیش‌تر در زندگی‌اش حضور نداشته‌اند. فیلم این دگرگونی را با نمایش آشکار و پرهیاهوی سقوط دنبال نمی‌کند؛ بیشتر می‌کوشد فرسایش آن را در جزئیات و رفتارهای روزمره ثبت کند.
« این انتخاب، هم سرچشمهٔ جذابیت اثر است و هم محدودیتی که در طول روایت به چشم می‌آید. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
این رویکرد، لحظه‌هایی برای تأمل فراهم می‌آورد. عنوان سلطنتی دیگر سپری در برابر ترس و بی‌پناهی نیست و روابط خانوادگی، زیر فشار حبس و آیندهٔ نامعلوم، شکل متفاوتی می‌یابند. بااین‌حال، محدودکردن میدان دید به تجربهٔ زندانیان، تصویری ناقص از لحظهٔ تاریخی می‌سازد. مردم بیرون از برج و شرایطی که انقلاب را به نقطهٔ انفجار رسانده‌اند، حضوری کم‌رنگ‌تر دارند؛ در نتیجه، تماشاگر ممکن است سقوط سلطنت را بیش از آن‌که پیامد بحرانی سیاسی و اجتماعی ببیند، به صورت رنج یک خانواده تجربه کند.
انسانی‌کردن، و مسئلهٔ داوری فیلم آشکارا می‌خواهد چهره‌های شناخته‌شدهٔ تاریخی را از سطح نمادهای سیاسی پایین بیاورد و به انسان‌هایی گرفتار در موقعیتی هولناک تبدیل کند. این خواسته به‌خودی‌خود مسئله‌ساز نیست؛ انسان‌بودن یک شخصیت تاریخی لزوماً مسئولیت سیاسی او را پاک نمی‌کند. مسئله آن‌جاست که اثر گاه در همدلی با خانواده چنان پیش می‌رود که توازن میان رنج زندانیان و رنج مردمی که از نظام پیشین آسیب دیده‌اند، برهم می‌خورد.
به همین دلیل، برداشت برخی تماشاگران از فیلم به‌عنوان تصویری بیش از اندازه نرم و همدلانه از سلطنت، قابل‌فهم است. وقتی روایت، آسیب‌پذیری و درماندگی اعضای خانواده را با جزئیات دنبال می‌کند، اما پیامدهای سلطنت و خشم عمومی را کمتر به صحنه می‌آورد، شخصیت‌ها آسان‌تر به قربانیانی بی‌گناه بدل می‌شوند.
فیلم به‌ندرت فرصت می‌دهد تا همدلی با آنان در برابر پرسش از مسئولیت سیاسی‌شان قرار گیرد. همین خلأ، بحث اصلی اثر را از پیچیدگی تاریخ دور می‌کند: می‌توان با درد انسان‌ها همدلی کرد، بی‌آن‌که سازوکار قدرتی را که در آن سهیم بوده‌اند فراموش کرد. بازی‌ها و فاصلهٔ میان چهره و نقش بازی‌های Guillaume Canet و Mélanie Laurent از نقاط قوت فیلم‌اند.
« این رویکرد، لحظه‌هایی برای تأمل فراهم می‌آورد. »
شخصیت‌ها و اجرا
هر دو بازیگر تلاش می‌کنند شخصیت‌هایشان را نه به صورت تصویرهای موزه‌ای، بلکه به شکل افرادی درگیر ترس، خستگی و فشار نشان دهند. در چنین داستانی، بخش بزرگی از بار درام بر دوش نگاه، سکوت و واکنش‌های کوچک است؛ بازی‌ها نیز عموماً با همین زبان محدود کار می‌کنند. احساسات به‌ندرت به فوران‌های پرشور بدل می‌شوند و بیشتر در رفتارهای کنترل‌شده و لحظه‌های مکث‌شده خود را نشان می‌دهند.
بااین‌حال، بازی خوب همیشه برای ملموس‌کردن شخصیت کافی نیست. فیلم گاهی چنان بر خشکی و فاصلهٔ احساسی پافشاری می‌کند که آدم‌ها بیش از آن‌که فردیت پیدا کنند، حامل ایده‌هایی دربارهٔ سقوط، ترس یا ازدست‌رفتن قدرت به نظر می‌رسند. نتیجه، نوعی دوگانگی است: بازیگران به شخصیت‌ها جان می‌دهند، اما چارچوب سرد و کم‌تحرک اثر بخشی از این جان را پشت ظاهر نمادین آن‌ها پنهان می‌کند.
فیلم از تماشاگر می‌خواهد به وضعیتشان نزدیک شود، ولی همیشه ابزار کافی برای ساختن صمیمیتی عمیق فراهم نمی‌آورد. تصویر و صدا؛ زیباییِ حبس فضاسازی بصری فیلم با منطق داستان هماهنگ است. اتاق‌ها و راهروهای محدود، ترکیب‌بندی‌های حساب‌شده و حال‌وهوای سرد، حبس را نه صرفاً به‌عنوان یک وضعیت فیزیکی، بلکه به‌منزلهٔ قفسی روانی منتقل می‌کنند.
به‌جای بازسازی پرزرق‌وبرق گذشته، فیلم بر کاهش شکوه و محدودشدن جهان شخصیت‌ها تأکید می‌گذارد. این انتخاب، فاصلهٔ میان خاطرهٔ زندگی دربار و واقعیت زندان را برجسته می‌کند و با موضوع فرسایش قدرت پیوند می‌خورد. موسیقی نیز در تقویت حس اضطراب و نزدیک‌شدن فاجعه نقش دارد، هرچند همراهی آن با فضای تصویری گاهی به جای گشودن معنای تازه، همان حس سنگینی را تکرار می‌کند.
« بااین‌حال، بازی خوب همیشه برای ملموس‌کردن شخصیت کافی نیست. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
زیبایی سرد فیلم از یک سو نقطهٔ قوت آن است و از سوی دیگر، فاصله‌ای میان تماشاگر و شخصیت‌ها می‌سازد. گویی قاب‌ها نمی‌خواهند صرفاً شاهد رنج باشند؛ می‌خواهند آن را به تصویرهایی زیبا و منظم تبدیل کنند. این نظم بصری با آشفتگی تاریخی در تضاد است، اما همیشه به تنش ثمربخش نمی‌انجامد و گاه خود به سطحی آراسته بدل می‌شود که احساس را مهار می‌کند.
ریتم و ساختمان درام روایت فیلم آهسته و کم‌حادثه پیش می‌رود. این کندی با موضوع اثر بی‌ارتباط نیست: زندانیانی که در انتظار محاکمه‌اند، با زمانی کش‌دار و نامطمئن زندگی می‌کنند. اما میان بازنمایی ملالِ حبس و ساختن ریتمی که تماشاگر را درگیر نگه دارد، تفاوتی وجود دارد. فیلم در بخش‌هایی به جای آن‌که سکون را به انباشتی از تنش تبدیل کند، صرفاً در همان سکون می‌ماند.
حاصل، روایتی است که گاه تخت می‌شود و کشش دراماتیکش کاهش می‌یابد. از آن‌جا که مسیر کلی ماجرا برای تماشاگر آشناست، فیلم بیش از هر چیز به کیفیت نگاه و جزئیات وابسته می‌شود. وقتی این جزئیات به رابطه‌ها، تغییرات رفتاری و تناقض‌های شخصیت‌ها وزن می‌دهند، سکون اثر معنا پیدا می‌کند؛ اما هرگاه صحنه‌ها تنها بر تکرار حس گرفتاری تکیه کنند، پیش‌بینی‌پذیری بیشتر به چشم می‌آید.
فیلم قصد ندارد هیجان تاریخیِ پرحادثه بسازد، ولی جایگزین‌های دراماتیکش همیشه به اندازهٔ کافی نیرومند نیستند تا خلأ رخداد را جبران کنند. سیاستِ روایت تصویرکردن سلطنتی‌ها به‌عنوان انسان‌هایی آسیب‌پذیر، به‌تنهایی رویکردی ضدتاریخی نیست؛ آنچه اهمیت دارد، چگونگی پیوند این آسیب‌پذیری با مسئولیت و امتیاز سیاسی است.
« زیبایی سرد فیلم از یک سو نقطهٔ قوت آن است و از سوی دیگر، فاصله‌ای میان تماشاگر و شخصیت‌ها می‌سازد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
«The Flood» در طرح این پرسش بالقوه جذاب است، اما در پاسخ‌دادن به آن احتیاط می‌کند. از یک سو، سقوط و تنهایی خانواده را پیش چشم می‌گذارد؛ از سوی دیگر، به اندازهٔ کافی وارد تجربهٔ مردمی نمی‌شود که این خانواده را در بستر انقلاب به حاشیه رانده‌اند. بدین‌ترتیب، همدلی فیلم با زندانیان گاه به ساده‌سازی نیروهای مقابل می‌انجامد: انقلاب و انقلابیان بیشتر از بیرون و در قالب تهدید احساس می‌شوند تا نیرویی دارای زمینه، صدا و منطق تاریخی.
این محدودیت، اثر را برای گفت‌وگو مناسب می‌کند، اما بخشی از اعتبار تحلیلی آن را نیز می‌کاهد. پرسش جالب فیلم این است که با فروپاشی قدرت، چه چیزی از انسان‌ها باقی می‌ماند؛ پرسش دشوارتر و کم‌پاسخ‌ترش آن است که انسان‌های برخوردار از قدرت چه مسئولیتی در شکل‌گیری آن فروپاشی داشته‌اند. اگر فیلم میان این دو پرسش تعادل بیشتری برقرار می‌کرد، همدلی‌اش عمیق‌تر و نقد تاریخی‌اش منصفانه‌تر می‌شد.
جمع‌بندی «The Flood» در بهترین لحظه‌هایش، روایتی متمرکز و دیداری از فروپاشی جایگاه سلطنتی است؛ فیلمی که به جای شکوه دربار، انزوا و آسیب‌پذیری را به مرکز می‌آورد. بازی‌های قابل‌توجه، فضای سرد و موسیقی پرتنش به ساختن حس حبس کمک می‌کنند. بااین‌حال، ریتم کم‌حادثه، فاصلهٔ عاطفی و گرایش به انسانی‌کردن خانوادهٔ سلطنتی بدون پرداخت متوازن به مسئولیت سیاسی آن، مانع می‌شود اثر به پیچیدگی تاریخی و دراماتیک کاملی دست یابد.
تماشاگرانی که از درامی تاریخی با تمرکز بر فضای بسته، رفتارهای ظریف و تصویرسازی حساب‌شده استقبال می‌کنند، احتمالاً در فیلم نکته‌های دیدنی خواهند یافت. کسانی که انتظار روایتی چندصدایی از انقلاب یا بررسی جدی‌تر رنج مردم و مناسبات قدرت دارند، ممکن است آن را یک‌سویه و کم‌جان بیابند. فیلم بیش از آن‌که پاسخ قطعی بدهد، شکافی میان همدلی انسانی و داوری سیاسی به جا می‌گذارد؛ شکافی که می‌توانست نیروی اصلی اثر باشد، اما تنها تا اندازه‌ای به درامی زنده و پیچیده تبدیل می‌شود.
« The Flood» در طرح این پرسش بالقوه جذاب است، اما در پاسخ‌دادن به آن احتیاط می‌کند. »
ثبت دیدگاه