وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

منظره‌ای که پیش از قصه سخن می‌گوید «Soumsoum, the Night of the Stars» بیش از هر چیز با تصویرهایش در ذهن می‌ماند: پهنه‌های خشک و سنگی، آسمانی که شب‌ها گسترده و رازآلود می‌شود، و قاب‌هایی که آدمی را در برابر عظمت طبیعت کوچک نشان می‌دهند. فیلم در کوهستان‌های انِدیِ چاد می‌گذرد؛ جغرافیایی که در آن چشم‌انداز صرفاً پس‌زمینه‌ای زیبا نیست، بلکه بخشی از جهان‌بینی اثر است.

سرزمین، حامل خاطره و افسانه به نظر می‌رسد؛ مکانی که گذشته در آن دفن نشده، بلکه هنوز در باد، سنگ و روایت‌های مردم حضور دارد. فیلم‌برداریِ Mathieu Giombini با ترکیب رنگ‌های گرم و قاب‌بندی‌های سنجیده، این حس را به‌خوبی منتقل می‌کند و به تماشاگر مجال می‌دهد در سکوت منظره‌ها مکث کند. این زیبایی بصری، امتیاز اصلی فیلم است؛ گاه آن‌قدر نیرومند که تجربه‌ی تماشای آن را از ضعف‌های دیگر جدا می‌کند.

قاب‌ها در بسیاری از لحظه‌ها چیزی را شرح نمی‌دهند، بلکه حال‌وهوا می‌سازند: سکون، انتظار و احساس حضور نیرویی نامرئی. تماشای فیلم بر پرده‌ی بزرگ می‌تواند این کیفیت را پررنگ‌تر کند، زیرا چشم‌اندازها در مقیاسی دیده می‌شوند که جزئیات و وسعتشان فرصت اثرگذاری می‌یابد. بااین‌حال، زیبایی تصویر به‌تنهایی نمی‌تواند خلأهای دراماتیک را پر کند؛ فیلم گاهی چنان به منظره تکیه می‌کند که گویی خودِ تصویر باید بار روایت را به دوش بکشد.

دختری میان انزوا و ناشناختگی کلو، دختر هفده‌ساله‌ی داستان، از تجربه‌هایی برخوردار است که خود معنایشان را نمی‌داند. این ویژگی، او را هم در مرکز روایت قرار می‌دهد و هم از پیرامونش جدا می‌کند: او نه فقط با آشفتگی درونی، بلکه با نگاه جامعه‌ای روبه‌روست که برای امر ناشناخته پاسخی آماده می‌جوید.

« این زیبایی بصری، امتیاز اصلی فیلم است؛ گاه آن‌قدر نیرومند که تجربه‌ی تماشای آن را از ضعف‌های دیگر جدا می‌کند. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

آشنایی‌اش با آیا، زنی طردشده از سوی مردم، رابطه‌ای می‌سازد که می‌توانست ستون عاطفی فیلم باشد؛ پیوندی میان دو زن که هر یک به شکلی از حاشیه‌نشینی و قضاوت جمعی آسیب دیده‌اند. روایت، در سطح ایده، ظرفیت خوبی برای پرداختن به تنهایی، تعلق و امکان همبستگی دارد. اما ظرفیت یک ایده با تحقق دراماتیک آن یکی نیست.

کلو بیش از آن‌که در مسیر داستان به شخصیتی پیچیده و ملموس بدل شود، گاه به نشانه‌ای برای نیروهای غیبی و پرسش‌های بزرگ‌تر تبدیل می‌شود. این فاصله باعث می‌شود دشواری‌هایش را بفهمیم، اما همیشه آن‌ها را با تمام وجود احساس نکنیم. برای فیلمی که به تجربه‌ی یک نوجوان در مواجهه با دگرگونی‌های ناشناخته تکیه دارد، نزدیکی عاطفی به شخصیت اصلی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ هرجا این نزدیکی شکل نمی‌گیرد، رازآمیزی به‌جای آن‌که کشش بسازد، ابهامِ کم‌ثمر پدید می‌آورد.

آیا و تنشِ طردشدگی آیا در برابر جامعه‌ای ایستاده که او را بیرون رانده است، اما حضورش در زندگی کلو فقط کارکردی روایی ندارد. او به امکان رابطه‌ای جایگزین اشاره می‌کند؛ رابطه‌ای که در آن تجربه و دانایی نه از مسیر اقتدار رسمی، بلکه از راه مراقبت و همراهی منتقل می‌شود. همین جنبه، فیلم را از یک داستان صرفاً ماورایی فراتر می‌برد و به آن بُعد اجتماعی می‌دهد: جامعه چگونه با کسانی رفتار می‌کند که نظم آشنایش را به پرسش می‌کشند؟

و دو انسانِ به‌حاشیه‌رانده‌شده چگونه می‌توانند برای یکدیگر پناه بسازند؟ بااین‌حال، فیلم در پیوند دادن این مضمون با وجه رازآمیز داستان همیشه موفق نیست. ترس و بدگمانی جمعی، از یک‌سو، به واکنش جامعه در برابر امر ناشناخته شکل می‌دهند؛ از سوی دیگر، نیروی ماورایی داستان مسیر و قواعد خاص خود را دارد.

« روایت، در سطح ایده، ظرفیت خوبی برای پرداختن به تنهایی، تعلق و امکان همبستگی دارد. »

شخصیت‌ها و اجرا

این دو خط می‌توانستند همدیگر را تقویت کنند، اما گاهی چنان موازی پیش می‌روند که پیوند میانشان بیشتر اعلام می‌شود تا آن‌که در کنش‌ها و تحول شخصیت‌ها به‌روشنی ساخته شود. حاصل، روایتی است که موضوعی جذاب دارد، اما همیشه نمی‌تواند اجزای خود را در یک تجربه‌ی واحد و منسجم گرد آورد. جهان مرئی و نامرئی فیلم می‌کوشد مرز میان امر دیدنی و نادیدنی را لغزان کند.

در چنین جهانی، نیروهای ماورایی نه صرفاً وسیله‌ای برای هیجان، بلکه راهی برای بیان پیوند انسان با طبیعت، خاطره و سنت‌اند. افسانه‌ها و باورهای محلی، به داستان امکان می‌دهند جهانی بسازد که در آن واقعیت روزمره تنها لایه‌ی موجود نیست. این انتخاب، به‌ویژه در پیوند با چشم‌اندازهای چاد، می‌تواند حس جهان‌مندی و استقلال فرهنگی اثر را تقویت کند؛ جهانی که قرار نیست همه‌چیز را با معیارهای آشنای مخاطب توضیح دهد.

مشکل از جایی آغاز می‌شود که فیلم میان رمزآلودگی و وضوح دراماتیک توازن نمی‌یابد. راز لازم نیست فوراً توضیح داده شود، اما تماشاگر باید بتواند بفهمد شخصیت‌ها چه می‌خواهند، چه چیزی مانع آن‌هاست و چرا رخدادهای فراطبیعی برای رابطه‌های انسانی اهمیت دارند. در برخی بخش‌ها، عناصر ماورایی چنان وارد روایت می‌شوند که نه به اندازه‌ی کافی در تجربه‌ی عاطفی کلو ریشه دارند و نه پیوندشان با تنش اجتماعی به‌تمامی روشن است.

ازاین‌رو، آنچه می‌توانست ابهامی زایا و شاعرانه باشد، گاهی به گسست میان بخش‌های گوناگون فیلم نزدیک می‌شود. ریتمی آرام با دستاوردی نابرابر ریتم فیلم کند و تأملی است؛ انتخابی که با سکون منظره‌ها و فضای آیینی اثر هم‌خوانی دارد. این کندی در بهترین لحظه‌ها مجال می‌دهد نگاه، صدا و سکوت کار خود را انجام دهند.

« حاصل، روایتی است که موضوعی جذاب دارد، اما همیشه نمی‌تواند اجزای خود را در یک تجربه‌ی واحد و منسجم گرد آورد. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

فیلم شتابی برای تبدیل هر صحنه به نقطه‌ی عطف ندارد و می‌خواهد تماشاگر در فضای آن زندگی کند. اما ریتم آهسته زمانی اثرگذار است که هر مکث، لایه‌ای تازه به شخصیت یا موقعیت بیفزاید. هرگاه صحنه‌ها بیش از آن‌که معنا را گسترش دهند، فقط بر حال‌وهوای موجود تأکید کنند، سکون به کش‌آمدگی بدل می‌شود.

در نتیجه، تماشای فیلم به میزان زیادی به آمادگی مخاطب برای پذیرش روایت‌های کم‌شتاب و ابهام وابسته است. آن‌که به سینمای شاعرانه و مبتنی بر فضا علاقه دارد، ممکن است در قاب‌ها و سکوت‌هایش لحظه‌هایی دل‌نشین بیابد؛ اما برای مخاطبی که انتظار دارد تعارض‌ها پیوسته پیش بروند و به تحول‌های روشن‌تری برسند، بخش‌هایی از فیلم کم‌جان جلوه می‌کند.

این تفاوت، صرفاً مسئله‌ی سلیقه نیست: خودِ فیلم گاه نمی‌تواند اطمینان دهد که کندی‌اش به کشف یا تأملی تازه منتهی خواهد شد. بازی‌ها و مسئله‌ی باورپذیری بازی‌ها نیز در شکل‌گیری رابطه‌ی عاطفی مخاطب با داستان نقشی تعیین‌کننده دارند. Maïmouna Miawama در نقش کلو باید هم آسیب‌پذیری یک نوجوان را منتقل کند و هم مواجهه‌ی او را با تجربه‌هایی بیرون از منطق روزمره.

بااین‌حال، اجرای او در لحظه‌های پرتنش همیشه از خشکی فاصله نمی‌گیرد؛ واکنش‌ها گاه چنان مهارشده یا تصنعی‌اند که تماشاگر را از تجربه‌ی شخصیت دور می‌کنند. این مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که فیلم از بازیگر می‌خواهد شگفتی یا هراس در برابر امر ناممکن را به شکلی باورپذیر نشان دهد. در بعضی صحنه‌ها، ضعف فقط به بازیگر محدود نمی‌شود.

« فیلم شتابی برای تبدیل هر صحنه به نقطه‌ی عطف ندارد و می‌خواهد تماشاگر در فضای آن زندگی کند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

گفت‌وگوها و موقعیت‌پردازی نیز گاهی به‌اندازه‌ای کارکردی‌اند که حس می‌شود شخصیت‌ها برای پیش بردن طرح سخن می‌گویند، نه برای آن‌که از دل رابطه و تجربه‌ی خودشان به حرف برسند. این کاستی، شیمی میان شخصیت‌های اصلی را هم کم‌رنگ می‌کند؛ درحالی‌که رابطه‌ی کلو و آیا باید کانون گرمای انسانی فیلم باشد.

وقتی این پیوند به‌اندازه‌ی کافی جان نمی‌گیرد، مضمون همبستگی بیش از آن‌که در تجربه‌ی تماشاگر ریشه بدواند، در سطح ایده باقی می‌ماند. جمع‌بندی «Soumsoum, the Night of the Stars» فیلمی است با تصویری چشمگیر و جهانی که در آن طبیعت، خاطره و امر نامرئی به یکدیگر راه می‌یابند. ارزش آن را باید در توجه به چشم‌اندازهای چاد، ساختن فضایی رازآلود و طرح رابطه‌ای میان دو زنِ بیرون‌مانده از اجتماع جست‌وجو کرد.

بااین‌همه، ضعف فیلمنامه، اتصال ناپایدار میان خط اجتماعی و ماورایی، ریتمی که گاهی بیش از اندازه کش می‌آید و بازی‌هایی که به‌خصوص در لحظه‌های دشوار چندان قانع‌کننده نیستند، مانع از آن می‌شوند که این ظرفیت‌ها به اثری کاملاً منسجم بدل شوند. فیلم بیش از آن‌که قصه‌ای پرقدرت و به‌یادماندنی عرضه کند، مجموعه‌ای از تصویرها و حال‌وهواهای ماندگار به جا می‌گذارد.

همین ویژگی هم نقطه‌ی قوت آن است و هم محدودیتش: منظره‌ها گاه با تماشاگر سخن می‌گویند، اما شخصیت‌ها و روایت همیشه نمی‌توانند همان اندازه اثرگذار باشند. حاصل، تجربه‌ای نابرابر اما دیدنی است؛ اثری که زیبایی بصری‌اش شایسته‌ی توجه است، هرچند داستان و اجرا در نهایت به پای آن نمی‌رسند.