وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد

میان تاریخ و زندگی خصوصی «Golden Years» ساختهٔ André Téchiné، فیلمی فرانسوی محصول ۲۰۱۷ است که بر پایهٔ ماجرایی واقعی شکل گرفته: سربازی به نام Paul Grappe در خلال جنگ جهانی اول از ارتش می‌گریزد و برای دور ماندن از تعقیب، با یاری همسرش Louise در هیئت زنی به نام Suzanne زندگی می‌کند.

این وضعیت پنهان، نه صرفاً تمهیدی برای فرار از قانون، بلکه نقطهٔ آغاز پرسشی پیچیده دربارهٔ هویت، صمیمیت و دگرگونی انسان است. فیلم از همان ابتدا میان دو قلمرو حرکت می‌کند: تاریخ پرآشوبی که فرد را به گریز وامی‌دارد، و زندگی روزمره‌ای که در آن باید پیامدهای آن گریز را تاب آورد. داستان بر اساس کتاب پژوهشیِ «زن پسرنما و قاتل» نوشتهٔ Fabrice Virgili و Danièle Voldman ساخته شده است.

هویت؛ نقاب یا امکان تازه؟ یکی از جذاب‌ترین وجوه فیلم، این است که تغییر ظاهر Paul را به یک بازی سادهٔ پنهان‌کاری تقلیل نمی‌دهد. پوشش زنانه در آغاز ضرورتی عملی برای زنده ماندن است؛ اما تکرار نقش، به‌تدریج پرسش‌هایی دربارهٔ مرز میان نقاب و خودِ واقعی پیش می‌آورد. آیا هویتی که برای بقا ساخته می‌شود، می‌تواند به تجربه‌ای مستقل بدل شود؟

و اگر چنین شود، کدام بخش از آن صرفاً نقش است و کدام بخش از وجود فرد سر برمی‌آورد؟ فیلم پاسخ‌های قطعی نمی‌دهد و ارزشش نیز تا اندازه‌ای در همین ابهام است. با این‌حال، گاه ظرفیت فکری این موقعیت بیش از آن است که روایت مجال پرورش آن را فراهم می‌کند. تغییرات درونی Paul بعضی وقت‌ها با شتابی دراماتیک رخ می‌دهند، بی‌آنکه فیلم همواره زمان کافی برای نشان دادن تردیدها و تناقض‌هایشان داشته باشد.

« داستان بر اساس کتاب پژوهشیِ «زن پسرنما و قاتل» نوشتهٔ Fabrice Virgili و Danièle Voldman ساخته شده است. »

روایت و ریتم؛ جریان داستان

از این رو، ایدهٔ هویت سیال و چندلایه جذاب می‌ماند، اما همهٔ امکان‌هایش به تجربه‌ای سینمایی هم‌سنگ تبدیل نمی‌شود. رابطه‌ای که زیر فشار تغییر شکل می‌گیرد قلب عاطفی اثر در رابطهٔ Paul و Louise می‌تپد. همسران در این ماجرا فقط با خطر بیرونیِ افشا شدن روبه‌رو نیستند؛ آنان باید با تغییر تدریجی نسبت خودشان به یکدیگر نیز کنار بیایند.

تصمیم Louise برای همراهی، در عین آن‌که نشانی از دلبستگی و همدستی است، بار سنگینی بر دوش او می‌گذارد: زندگی‌اش به نقشی گره می‌خورد که برای حفظ پیوندشان ساخته‌اند، اما ممکن است همان پیوند را دگرگون کند. Céline Sallette نقش Louise را با ظرافتی کم‌ادعا پیش می‌برد. او احساسات شخصیت را به نمایش‌های عاطفیِ پررنگ وابسته نمی‌کند؛ اندوه، مراقبت، نگرانی و فرسودگی در مکث‌ها و واکنش‌های کوچک او حضور دارند.

Pierre Deladonchamps نیز میان دو چهرهٔ Paul و Suzanne حرکتی حساب‌شده دارد و می‌کوشد تفاوت شخصیت را تنها به لباس یا حالت ظاهری نسپارد. هماهنگی این دو بازیگر، حتی در بخش‌هایی که متن از نظر روان‌شناختی کم‌مایه می‌شود، به روایت نیروی احساسی می‌بخشد. بازی‌ها و فاصلهٔ میان نقش و روان بازی Deladonchamps از دشوارترین وظایف فیلم است: او باید شخصیتی را مجسم کند که در شرایطی اجباری نقش دیگری را می‌پذیرد و در ادامه با پیامدهای این نقش روبه‌رو می‌شود.

بازی او در بهترین لحظه‌ها، به‌جای تأکید بر نمایش بیرونیِ تغییر، بر تنش میان رفتار آموخته‌شده و واکنش‌های ناخواسته تکیه می‌کند. این انتخاب با فضای فیلم تناسب دارد، هرچند پیوند میان تغییرات جسمانی، اجتماعی و روانی شخصیت همیشه به یک اندازه متقاعدکننده نیست. در سوی دیگر، Sallette نوعی ثبات عاطفی به فیلم می‌دهد؛ ثباتی که البته به معنای سکون نیست.

« رابطه‌ای که زیر فشار تغییر شکل می‌گیرد قلب عاطفی اثر در رابطهٔ Paul و Louise می‌تپد. »

شخصیت‌ها و اجرا

Louise نیز در دل همین همراهی تغییر می‌کند، اما فیلم اغلب او را بیشتر از دریچهٔ رابطه‌اش با Paul می‌بیند تا به‌عنوان فردی با جهان مستقل و کامل. همین محدودیت، ظرفیت بازی او را کاهش نمی‌دهد، اما نشان می‌دهد که روایت در پرداخت یکی از مهم‌ترین شخصیت‌هایش به اندازهٔ کافی پیش نمی‌رود. فضاسازی و لحن شاعرانه Téchiné به‌جای آن‌که تاریخ را با انبوهی از نشانه‌های توضیحی بازسازی کند، به فضای دوره‌ای و حس کلی زمان تکیه دارد.

طراحی صحنه و پوشش، جهانی را ترسیم می‌کند که در آن سازوکارهای اجتماعی و نگاه دیگران، بخشی از فشار دائمی بر شخصیت‌ها هستند. اما فیلم به تاریخ همچون پس‌زمینه‌ای تزئینی بسنده نمی‌کند: جنگ و اقتدار نظامی، نیرویی هستند که زندگی خصوصی را از مسیر عادی خارج می‌کنند و تصمیم‌های فردی را به مسئله‌ای بقا‌محور بدل می‌سازند.

لحن شاعرانهٔ اثر در لحظه‌هایی آشکار می‌شود که به جای توضیح مستقیم، بر تصویر، سکوت و حال‌وهوا تکیه می‌کند. این گرایش با موضوعی که مرزهای هویت و نقش اجتماعی را به پرسش می‌کشد، تناسب دارد. بااین‌حال، شاعرانه بودن همیشه به انسجام نمی‌انجامد؛ گاه فاصلهٔ حسی فیلم از شخصیت‌ها، به‌جای آن‌که ابهام سازنده ایجاد کند، از شدت درام می‌کاهد.

فیلم خواهان تأمل است، اما در بعضی صحنه‌ها تماشاگر را بیش از اندازه دور نگه می‌دارد. ریتم و ساختار روایی ریتم کند فیلم در بخش‌هایی با ماهیت تجربهٔ آن همخوان است. زندگی پنهانی، تکرار روزمره و فرسایش تدریجی رابطه، نیازمند شتاب رواییِ پیوسته نیستند. بااین‌همه، کندی زمانی مؤثر است که هر سکوت یا مکث، چیزی دربارهٔ شخصیت یا رابطه آشکار کند.

« لحن شاعرانهٔ اثر در لحظه‌هایی آشکار می‌شود که به جای توضیح مستقیم، بر تصویر، سکوت و حال‌وهوا تکیه می‌کند. »

فضا و فرم؛ لحن بصری

در بخش‌هایی از «Golden Years»، صحنه‌ها پیش می‌روند بی‌آنکه تنش تازه‌ای بسازند یا لایهٔ تازه‌ای به شخصیت‌ها بیفزایند؛ نتیجه، روایتی است که با وجود ایدهٔ پُرکشش خود، گاهی کم‌رمق می‌شود. برخی گره‌ها نیز چنان سامان می‌یابند که مصنوعی یا زودحدس‌زدنی به نظر می‌رسند. این ضعف به‌ویژه زمانی برجسته است که اتفاقی مهم، بیش از آن‌که از منطق درونی شخصیت‌ها برآید، برای پیش بردن مسیر قصه ضروری به نظر می‌رسد.

همچنین شخصیت‌های فرعی عمدتاً کارکردی محدود دارند و شماری از خرده‌داستان‌ها فرصت کافی برای رسیدن به نتیجه‌ای معنادار پیدا نمی‌کنند. فیلم میان چند مسیر بالقوه حرکت می‌کند، اما همه را با یک میزان دقت به پایان نمی‌رساند. نگاه اخلاقی و اجتماعی قدرت موضوع فیلم فقط در رازآلود بودنِ زندگی دوگانهٔ Paul نیست.

اثر، توجه را به جامعه‌ای جلب می‌کند که برای جنسیت و رفتار، مرزهای سختی تعیین می‌کند و برای عبور از آن مرزها هزینه می‌طلبد. در عین حال، فیلم می‌پرسد وقتی یک نقش ابتدا برای گریز از مجازات ساخته شده، چه‌طور می‌تواند بر رابطهٔ عاشقانه و برداشت فرد از خودش اثر بگذارد. این پرسش‌ها، داستان را از بازسازی یک ماجرای تاریخی فراتر می‌برند.

اما اثر در پرداخت این بُعد اجتماعی محتاط و گاه ناتمام است. نگاهش بیشتر بر تجربهٔ شخصی و دوگانهٔ زوج متمرکز می‌ماند و جهان اطراف آنان کمتر به شخصیت‌هایی با انگیزه و دیدگاه مستقل تبدیل می‌شود. بنابراین، فیلم موضوعی گسترده پیش می‌کشد، اما همهٔ پیامدهای اجتماعی آن را به همان گستردگی بررسی نمی‌کند.

« برخی گره‌ها نیز چنان سامان می‌یابند که مصنوعی یا زودحدس‌زدنی به نظر می‌رسند. »

قوت‌ها و کاستی‌ها

همین فاصله میان جاه‌طلبی موضوع و محدودیت پرداخت، هم از ویژگی‌های تأمل‌برانگیز فیلم است و هم از سرچشمه‌های ناکامی آن. جمع‌بندی «Golden Years» فیلمی استوار بر موقعیتی نادر و پربار است: پنهان شدن در هیئت دیگری، زندگی مشترکی که با این پنهان‌کاری دگرگون می‌شود، و پرسشی که به‌آرامی از دل نقش به هویت راه می‌برد.

بازی‌های ظریف Pierre Deladonchamps و Céline Sallette، فضاسازی دوره‌ای و لحن شاعرانه، به اثر صمیمیت و تأمل می‌بخشند. در برابر، ریتم کند، گره‌گشایی‌های گاه تصنعی، شخصیت‌های فرعی کم‌پرداخته و خرده‌داستان‌های نیمه‌تمام، از نیروی دراماتیک آن می‌کاهند. حاصل، فیلمی است که بیش از آن‌که با پیرنگی بی‌نقص در ذهن بماند، با پرسش‌هایش اثر می‌گذارد: انسان تا چه اندازه می‌تواند نقش خود را انتخاب کند، و یک رابطه تا کجا می‌تواند خود را با دگرگونی دیگری سازگار سازد؟

این پرسش‌ها در «Golden Years» پاسخ نهایی نمی‌یابند، اما به فیلم نیرویی می‌دهند که از لغزش‌های روایی‌اش فراتر می‌رود.