نقد و بررسی
نقد 2 States | 2014
وعده ژانری؛ آنچه اثر وعده می‌دهد
عشق در میانهٔ دو جهان «2 States» که ابیشک وارمان آن را بر پایهٔ رمان چیتان بهگت ساخته، در ظاهر قصه‌ای آشنا دارد: کریش و آنانیا، دو دانشجوی جوان از پیشینه‌های فرهنگی متفاوت، به یکدیگر دل می‌بندند و برای ازدواج، رضایت خانواده‌هایشان را می‌خواهند. اما فیلم از همین طرح عاشقانه برای پرداختن به مسئله‌ای گسترده‌تر بهره می‌گیرد: آیا ازدواج تنها پیوند دو نفر است، یا پیوند دو خانواده و دو شیوهٔ زیستن نیز هست؟
پاسخ فیلم ساده و گاه آرمانی است، ولی کشمکش میان صمیمیت شخصی و انتظارات خانوادگی به آن نیرویی فراتر از یک کمدی رمانتیک معمولی می‌بخشد. روایت، به‌جای آن‌که از همان ابتدا به تضادهای پرهیاهو تکیه کند، رابطهٔ دو شخصیت را در فضای دانشگاهی و طی آشنایی تدریجی‌شان شکل می‌دهد. این انتخاب به فیلم امکان می‌دهد علاقهٔ آن دو را از دل گفت‌وگوها، همکاری و نزدیکی روزمره بیرون بکشد؛ رابطه‌ای که پیش از آن‌که در معرض داوری خانواده‌ها قرار گیرد، برای تماشاگر قابل‌فهم و باورپذیر می‌شود.
از این‌رو، ورود خانواده‌ها صرفاً شروع مجموعه‌ای از سوءتفاهم‌های کمیک نیست؛ آزمونی است برای عشقی که تا آن لحظه در محیطی نسبتاً امن رشد کرده است. از دو ایالت تا دو نظام خانوادگی عنوان فیلم به تفاوت جغرافیایی اشاره می‌کند، اما مسئلهٔ اصلی فاصلهٔ روی نقشه نیست. کریش و آنانیا با عادت‌ها، زبان‌ها، خوراک، آیین‌ها و تصورهای متفاوتی از زندگی خانوادگی روبه‌رو هستند؛ تفاوت‌هایی که در جمع‌های خانوادگی از نشانه‌های کوچک به موانعی عاطفی تبدیل می‌شوند.
فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که گاه یک رسم ساده یا یک شوخی بی‌قصد، وقتی از چارچوب فرهنگی خود بیرون می‌آید، می‌تواند معنایی تازه و حتی توهین‌آمیز پیدا کند. نقطهٔ قوت اثر آن است که اختلاف‌ها را تا حدی دوطرفه تصویر می‌کند. خانوادهٔ شمالی و خانوادهٔ جنوبی، هر دو صاحب پیش‌داوری‌ها و حساسیت‌های خود هستند و هیچ‌یک به‌طور کامل در جایگاه قربانی یا مقصر قرار نمی‌گیرد.
« نقطهٔ قوت اثر آن است که اختلاف‌ها را تا حدی دوطرفه تصویر می‌کند. »
روایت و ریتم؛ جریان داستان
بااین‌حال، فیلم همیشه از پیچیدگی این برخوردها بهره نمی‌برد. گاهی تفاوت فرهنگی به مجموعه‌ای از نشانه‌های زودبازده و شوخی‌های قابل‌پیش‌بینی تقلیل می‌یابد؛ گویی کافی است غذایی خاص، لهجه‌ای متمایز یا تشریفاتی خانوادگی به نمایش گذاشته شود تا تضاد ساخته شود. این رویکرد لحظه‌هایی سرگرم‌کننده می‌آفریند، اما از عمق اجتماعی موضوع می‌کاهد.
بازیگران و شیمی عاطفی آلیا بهات و آرجون کاپور ستون اصلی فیلم‌اند. رابطهٔ میان آنان به‌واسطهٔ هماهنگی و راحتی حضورشان در کنار یکدیگر، گرما و صمیمیتی دارد که بخش مهمی از تماشای فیلم را دلپذیر می‌کند. آلیا در نقش آنانیا شخصیتی سرزنده و مصمم می‌سازد؛ زنی که هم از پیوند عاطفی خود دفاع می‌کند و هم در برابر خانواده‌اش بی‌اعتنا و بی‌حوصله نیست.
او در لحظه‌های طنز و احساس، حضور طبیعی‌تری دارد و می‌تواند بدون اغراق، هم استقلال شخصیتش را نشان دهد و هم آسیب‌پذیری او را. آرجون کاپور کریش را با نوعی خویشتن‌داری و دودلی بازی می‌کند که با جایگاه او در خانواده‌اش تناسب دارد. شخصیت کریش میان میل به ساختن آینده‌ای مستقل و بار عاطفی روابط خانوادگی گرفتار است؛ بازیگر این کشمکش را بیش از آن‌که با فوران‌های نمایشی بیان کند، در واکنش‌ها و سکوت‌هایش نشان می‌دهد.
در کنار زوج اصلی، بازیگران بزرگ‌تر نیز به جهان فیلم وزن می‌دهند. حضور آنان کمک می‌کند والدین صرفاً مانعی روایی نباشند و گاه خواسته‌ها و نگرانی‌های خودشان را نیز به رخ بکشند. طنز: میان دلنشینی و تصنع طنز «2 States» بیشتر از برخورد دو خانواده و ناآشنایی هر طرف با عادت‌های دیگری نیرو می‌گیرد.
« بااین‌حال، فیلم همیشه از پیچیدگی این برخوردها بهره نمی‌برد. »
شخصیت‌ها و اجرا
بهترین لحظه‌هایش زمانی پدید می‌آیند که شوخی از شخصیت‌ها و موقعیت بیرون می‌آید، نه آن‌گاه که فیلم برای تأکید بر تفاوت فرهنگی، آن را به شکل یک لطیفهٔ آماده عرضه می‌کند. در بخش‌هایی، کنایه‌ها و موقعیت‌های روزمره به رابطه‌ها جان می‌دهند و اجازه می‌دهند تماشاگر با شخصیت‌ها بخندد، نه آن‌که صرفاً به آن‌ها بخندد.
اما برخی شوخی‌ها بیش از اندازه طراحی‌شده به نظر می‌رسند. ایده‌هایی مانند ایدلی‌های تولد ــ با شمعی بر فراز غذایی که برای مناسبت به شکل نامتعارف ارائه می‌شود ــ می‌توانند در لحظه خنده‌دار باشند، ولی هم‌زمان نشان می‌دهند فیلم گاهی برای تولید موقعیتی به‌یادماندنی، به تصنع نزدیک می‌شود.
این‌گونه لحظه‌ها با ظرافت بخش‌هایی از روایت فاصله دارند و یادآور می‌شوند که فیلم در یافتن تعادل میان شوخی فرهنگی و شوخی سادهٔ موقعیتی همیشه کامیاب نیست. رنگ‌پوستی و تناقض بازنمایی مناقشه‌برانگیزترین جنبهٔ فیلم، فاصلهٔ میان موضوعی است که می‌خواهد درباره‌اش حرف بزند و انتخابی است که در بازنمایی خود انجام می‌دهد.
روایت در بخش‌هایی به کلیشه‌های مرتبط با رنگ‌پوستی و نگاه تبعیض‌آمیز به جنوب‌هندی‌ها اشاره می‌کند؛ از این منظر، فیلم می‌کوشد سازوکار پیش‌داوری را آشکار سازد. بااین‌همه، انتخاب آلیا بهات ــ بازیگری با چهره‌ای روشن که نقش دختری تامیل‌زبان را بر عهده دارد ــ پرسشی جدی دربارهٔ منطق بازنمایی برمی‌انگیزد.
« اما برخی شوخی‌ها بیش از اندازه طراحی‌شده به نظر می‌رسند. »
فضا و فرم؛ لحن بصری
مسئله فقط این نیست که بازیگر از نظر ظاهری با تصور بخشی از مخاطبان از شخصیت همخوان باشد یا نباشد. تناقض هنگامی پررنگ می‌شود که فیلم از یک سو به کلیشه‌های رنگ‌محور می‌تازد و از سوی دیگر، در انتخاب بازیگر، همان ترجیح رایج برای چهره‌های روشن‌پوست را بازتولید می‌کند. چنین شکافی به پیام فیلم آسیب می‌زند و نشان می‌دهد نقد پیش‌داوری، اگر در شیوهٔ ساخت اثر بازتاب نیابد، ممکن است به موضعی ناتمام بدل شود.
به همین دلیل، این جنبه از فیلم را نمی‌توان صرفاً با نیت خوب روایت توجیه کرد. ریتم و ساختار روایی آغاز فیلم روان است و با حوصله به شکل‌گیری رابطه می‌پردازد. این بخش از آن جهت مؤثر است که شخصیت‌ها را پیش از گرفتارشدن در بحران خانوادگی معرفی می‌کند و برای احساساتشان زمینه می‌سازد. تماشاگر درمی‌یابد چرا این دو نفر به هم نزدیک شده‌اند و چرا حاضرند برای رابطه‌شان تلاش کنند.
این روند تدریجی، در قیاس با روایت‌هایی که عشق را ناگهان و بی‌مقدمه قطعی می‌کنند، امتیاز مهمی است. هرچه فیلم پیش می‌رود، مسیر قصه آشناتر می‌شود. مخالفت‌ها، دلخوری‌ها و موانع خانوادگی به الگویی قابل‌شناسایی تعلق دارند و بسیاری از گره‌ها از همان ابتدا حدس‌زدنی‌اند. فیلم به‌جای آن‌که این پیش‌بینی‌پذیری را با لایه‌ای تازه یا پیچیدگی اخلاقی جبران کند، اغلب به احساسات و موقعیت‌های آشنا تکیه می‌کند.
از این رو، روایت در نیمه‌های بعدی گاهی از شتاب اولیه فاصله می‌گیرد و بخش‌هایی بیش از اندازه کش‌دار یا ملودراماتیک به نظر می‌رسند. بااین‌حال، انسجام عاطفی زوج اصلی کمک می‌کند فیلم کاملاً از دست نرود. موسیقی، تصویر و حال‌وهوای تجاری موسیقی در «2 States» نقشی فراتر از پرکردن فاصله‌های روایی دارد و به ساختن حال‌وهوای عاشقانه و پرتحرک فیلم کمک می‌کند.
« مسئله فقط این نیست که بازیگر از نظر ظاهری با تصور بخشی از مخاطبان از شخصیت همخوان باشد یا نباشد. »
قوت‌ها و کاستی‌ها
ترانه‌ها با فضای تجاری و رنگارنگ سینمای هندی هم‌خوان‌اند و در بخش‌هایی، احساسات شخصیت‌ها را به زبانی موسیقایی گسترش می‌دهند. فیلم از تصویرپردازی صیقلی و محیط‌های جذاب نیز بهره می‌برد؛ فضایی که با جهان جوان، شهری و تحصیل‌کردهٔ شخصیت‌های اصلی تناسب دارد. این پرداخت براق، البته محدودیتی هم دارد.
اختلاف فرهنگی و خانوادگی در فیلم گاه در قاب‌هایی زیبا و پرتحرک عرضه می‌شود، بی‌آن‌که پیامدهای سخت‌تر آن به همان اندازه بررسی شوند. اثر ترجیح می‌دهد در محدودهٔ سرگرمی رمانتیک باقی بماند و از ورود عمیق به لایه‌های طبقاتی، تبعیض‌های ساختاری یا فشارهای اجتماعی پرهیز کند. این انتخاب برای مخاطبی که یک درام عاشقانهٔ خوش‌ساخت می‌خواهد قابل‌قبول است، اما برای اثری که به مسئلهٔ پیش‌داوری نزدیک می‌شود، نوعی فرصت ازدست‌رفته به شمار می‌آید.
جمع‌بندی «2 States» فیلمی است که بیش از هر چیز با رابطهٔ گرم زوج اصلی و مسیر آرام شکل‌گیری علاقه‌شان در خاطر می‌ماند. آلیا بهات و آرجون کاپور به قصهٔ آشنایی و تلاش برای جلب رضایت خانواده‌ها روح می‌بخشند و طنز برخورد دو جهان خانوادگی، در بهترین لحظه‌ها، دلنشین و قابل‌لمس است. در مقابل، داستان کلیشه‌ای و قابل‌حدس می‌ماند، شماری از شوخی‌ها به تصنع می‌گرایند و تناقض میان نقد رنگ‌پوستی و انتخاب بازیگر، دامنهٔ اعتبار اجتماعی فیلم را محدود می‌کند.
با این همه، اثر در مقام کمدی رمانتیک خانوادگی تماشایی و عاطفی است؛ فیلمی که از عشق برای نزدیک‌کردن دو خانواده بهره می‌گیرد، اما در بررسی ریشه‌های عمیق‌تر اختلاف فرهنگی چندان پیش نمی‌رود. ارزش آن نه در تازگی طرح، بلکه در صمیمیت اجرای زوج اصلی و توجه به لحظه‌های کوچک رابطه است؛ همان لحظه‌هایی که در میان سوءتفاهم‌ها و انتظارات خانوادگی، عشق را از یک شعار به تجربه‌ای انسانی بدل می‌کنند.
« این پرداخت براق، البته محدودیتی هم دارد. »
ثبت دیدگاه