نقد و بررسی

نقد برنامه تلویزیونی 2022 The Second World جهان دوم

یادداشتی دربارهٔ عنوان اثر با خلاصه‌ای که ارائه شده، موضوع نقد فیلم ایرانی «جنگ جهانی سوم» ساختهٔ هومن سیدی است، نه مجموعه‌ای تلویزیونی با عنوان «جهان دوم». اثر در سال ۲۰۲۲ ساخته شده و روایتش دربارهٔ شکیب، کارگری روزمزد است که در جریان ساخت فیلمی دربارهٔ هولوکاست، ناگهان در موقعیتی قرار می‌گیرد که می‌تواند زندگی‌اش را دگرگون کند. از این نقطه، فیلم از یک قصهٔ سادهٔ بقا و فرصت‌طلبی به بررسی قدرت، تحقیر و پیامدهای پنهان‌کاری می‌رسد. این نقد جزئیات سرنوشت شخصیت‌ها و پیچش‌های داستانی را فاش نمی‌کند. فرصت؛ وعده‌ای که به رهایی نمی‌انجامد نقطهٔ عزیمت فیلم، برخورد دو جهان است: جهان کارگری که زندگی‌اش بر اساس دستمزد روزانه و بی‌ثباتی می‌گذرد، و جهان فیلم‌سازی که می‌تواند برای چند لحظه خانه، نقش و شأنی تازه به او ببخشد. انتخاب شکیب برای ایفای نقش هیتلر، از همان آغاز طنزی تلخ در دل موقعیت می‌نشاند. مردی که در حاشیهٔ جامعه زیسته، ناگهان قرار است چهره‌ای تاریخی و هولناک را بازنمایی کند؛ اما این فرصت نه نشانهٔ عدالت است و نه تضمین‌کنندهٔ رهایی. فیلم از این تضاد برای پرسیدن پرسشی مهم‌تر بهره می‌گیرد: وقتی کسی سال‌ها از حق انتخاب و امنیت محروم بوده، با نخستین امکانِ برخورداری چه می‌کند؟ شکیب در برابر فرصتی قرار می‌گیرد که هم خواستنی است و هم شکننده. او می‌کوشد به آن چنگ بزند، اما نیاز عاطفی‌اش به لادن، و رازی که در دل محل فیلم‌برداری پنهان می‌کند، شکافی میان میل به نجات خویش و مسئولیت در برابر دیگری پدید می‌آورد. این کشمکش، ستون اخلاقی و دراماتیک اثر است. شکیب؛ چهرهٔ انسانی در دل موقعیتی تیره شکیب شخصیتی نیست که بتوان او را به‌آسانی در قالب قهرمان یا ضدقهرمان جا داد. گذشتهٔ پررنج او، از جمله از دست‌دادن خانواده‌اش در زلزله، به رفتارهایش زمینه می‌بخشد، اما آن‌ها را از داوری اخلاقی معاف نمی‌کند. فیلم با دقت نشان می‌دهد که محرومیت چگونه می‌تواند انسان را به واکنش‌هایی سوق دهد که هم قابل‌درک‌اند و هم نگران‌کننده. تماشاگر نه صرفاً با قربانی‌ای بی‌اختیار روبه‌روست و نه با چهره‌ای شرور؛ بلکه با انسانی روبه‌روست که در شرایطی نابرابر، تصمیم‌هایی دشوار و گاه ویرانگر می‌گیرد. این پیچیدگی بیش از هر چیز به بازی محسن تنابنده وابسته است. او شکیب را با کمترین اغراق و با تکیه بر مکث‌ها، نگاه‌ها و واکنش‌های بدنی می‌سازد. نقش‌آفرینی‌اش اجازه نمی‌دهد شخصیت به نمادی انتزاعی از فقر تبدیل شود؛ اضطراب، امید و خشم در او هم‌زمان حضور دارند. هرچه فشار موقعیت بیشتر می‌شود، حضور خاموش و فرسودهٔ شکیب معنای تازه‌ای پیدا می‌کند و بازیگر بدون آن‌که احساسات را به نمایش پرزرق‌وبرق بدل کند، مسیر درونی او را قابل‌لمس نگه می‌دارد. لادن و رابطه‌ای بر پایهٔ آسیب‌پذیری لادن فقط انگیزه‌ای برای حرکت شکیب نیست؛ حضور او آزمونی برای سنجش مرز میان دلسوزی، وابستگی و مسئولیت است. ناشنوایی و ناتوانی او در گفتار، در جهان داستانی که بسیاری از شخصیت‌ها با پنهان‌کاری و فریب سخن می‌گویند، معنایی فراتر از ویژگی فردی پیدا می‌کند. ارتباط میان او و شکیب بیش از آن‌که بر توضیح‌های کلامی تکیه داشته باشد، از نیاز، نگاه و کنش شکل می‌گیرد. همین امر به رابطه‌شان کیفیتی شکننده می‌بخشد: آنچه میانشان هست عاطفی است، اما در برابر مناسبات قدرت و فشارهای بیرونی امنیت ندارد. فیلم در پرداخت این رابطه قوت دارد، هرچند گاهی لادن بیش از اندازه در نسبت با مسئلهٔ شکیب تعریف می‌شود. ظرفیت شخصیتی او می‌توانست مجال بیشتری برای ظهور مستقل داشته باشد. با این همه، حضورش به قصه بُعدی می‌افزاید که از رقابت برای نقش یا حفظ موقعیت فراتر می‌رود: هر انتخاب شکیب پیامدی برای انسانی دیگر دارد، و همین آگاهی است که تنش اخلاقی داستان را سنگین‌تر می‌کند. طنز تلخ و نقد مناسبات قدرت طنز فیلم از جنس شوخی‌های سبک و رهایی‌بخش نیست؛ سرچشمهٔ آن فاصله میان ظاهرِ ساختگی و واقعیتِ عریان است. گروه فیلم‌ساز در حال بازسازی تاریخ، اما در همان حال با آدم‌هایی واقعی سروکار دارد که زندگی‌شان به اندازهٔ صحنه‌های بازسازی‌شده قابل‌مصرف و دورریختنی تلقی می‌شود. پشت صحنهٔ سینما، جایی که قرار است واقعیت را به تصویر بدل کند، خود به صحنه‌ای از نابرابری، مصلحت‌اندیشی و بی‌اعتنایی تبدیل می‌شود. این تقابل، نقدی مؤثر بر سازوکارهایی است که انسان را به ابزار بدل می‌کنند: گاهی ابزار تولید فیلم، گاهی وسیلهٔ پیشبرد منافع دیگران و گاهی مانعی که باید از سر راه برداشته شود. اثر از این مسیر، به مناسبات صنعت سرگرمی نیز نظر می‌اندازد؛ اما تیزی نقدش به سینما محدود نمی‌ماند و به ساختار اجتماعی گسترده‌تری می‌رسد که در آن، ارزش آدم‌ها غالباً با سودمندی‌شان سنجیده می‌شود. طنز موقعیت در بخش‌هایی نیرویی خلاقانه و پرانرژی دارد، ولی هرچه فاجعه به مرکز روایت نزدیک‌تر می‌شود، کمدی نیز رنگی تیره‌تر و گزنده‌تر می‌گیرد.